एप्रिल २०२६ पालकनीती
पालकनीती

पालकत्वाला वाहिलेले मासिक

एप्रिल २०२६

एप्रिल अंक PDF ↗

लेख १ / ५

अर्थ आणि अनर्थ

४ मिनिटं वाचन

‘इंद्रधनुष्याची वाट’ (https://palakneeti.in/indradhanushyachee-vaat/) ह्या माझ्या पहिल्या लेखात माझी इंद्रधनुष्याच्या वाटेवरची वाटचाल कशी सुरू झाली ते तुम्ही वाचले. पुढचे अनुभव सांगण्याआधी काही संकल्पना स्पष्ट कराव्यात असे वाटते.

LGBTIAQ चा अर्थ काय आहे?

हे समजून घेण्यासाठी आधी लिंग (Biological Sex – BS), लिंगभाव (Gender Identity – GI) आणि लैंगिक कल (Sexual Orientation – SO) म्हणजे काय हे जाणून घेऊ.

लिंग (BS) – सामान्यपणे माणसांमध्ये दोन प्रकारच्या प्रजनन-शरीररचना म्हणजेच लिंग आढळून येतात. स्त्री-शरीररचना (स्त्रीलिंग) आणि पुरुष-शरीररचना (पुरुषलिंग). क्वचित एखाद्या व्यक्तीमध्ये स्त्री आणि पुरुष असे दोघांचेही काही प्रजनन-अवयव विकसित झालेले दिसतात. तिला इंग्रजीत ‘इंटरसेक्स’ (Intersex) आणि मराठीत द्विलिंगी म्हणतात.

लिंगभाव (GI) – शरीराचे लिंग कुठलेही असले, तरी ती व्यक्ती स्त्री म्हणून जग अनुभवते की पुरुष म्हणून, तो तिचा लिंगभाव असतो. बहुतांश व्यक्तींचा लिंगभाव त्यांच्या लिंगानुसार असतो; मात्र काही जणांमध्ये अशी संलग्नता असत नाही.

लैंगिक कल (Sexual Orientation) – वयात आल्यावर मुलांमुलींना लैंगिक आकर्षण वाटू लागते. कुठल्या लिंगाच्या व्यक्तीबद्दल आकर्षण वाटते तो त्यांचा लैंगिक कल असतो.

लेस्बियन (L – Lesbian) – अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) स्त्रीचे असते, लिंगभाव (GI) स्त्री असतो आणि फक्त स्त्रियांबद्दल लैंगिक आकर्षण वाटते.

गे (G – Gay) – अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) पुरुषाचे असते, लिंगभाव (GI) पुरुष असतो आणि फक्त पुरुषांबद्दल लैंगिक आकर्षण वाटते.

बायसेक्शुअल (B – Bisexual) – अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) स्त्रीचे असते, लिंगभाव (GI) स्त्री असतो आणि पुरुष आणि स्त्रियांबद्दल लैंगिक आकर्षण वाटते,

किंवा

जिचे लिंग (BS) पुरुषाचे असते, लिंगभाव (GI) पुरुष असतो आणि पुरुष आणि स्त्रियांबद्दल लैंगिक आकर्षण वाटते.

ट्रान्सजेन्डर – ट्रान्सवुमन (T – Transgender-Trans woman) अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) पुरुषाचे असते, लिंगभाव (GI) स्त्रीचा असतो आणि लैंगिक आकर्षण स्त्री किंवा पुरुषाबद्दल किंवा स्त्री व पुरुष दोघांबद्दलही वाटू शकते किंवा कोणाच्याच बद्दल वाटत नाही.

ट्रान्सजेन्डर – ट्रान्समॅन (T – Transgender-Trans man) अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) स्त्रीचे असते, लिंगभाव (GI) पुरुषाचा असतो आणि लैंगिक आकर्षण स्त्री किंवा पुरुषाबद्दल किंवा स्त्री व पुरुष दोघांबद्दलही वाटू शकते किंवा कोणाच्याच बद्दल वाटत नाही.

इंटरसेक्स (I – Intersex) – अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) द्विलिंगी असते, लिंगभाव (GI) स्त्री किंवा पुरुष किंवा दोन्हीही किंवा कोणताच नसतो आणि लैंगिक आकर्षण स्त्री किंवा पुरुषाबद्दल किंवा स्त्री व पुरुष दोघांबद्दलही वाटू शकते किंवा कोणाच्याच बद्दल वाटत नाही.

असेक्शुअल (A – Asexual) – अशी व्यक्ती जिचे लिंग (BS) स्त्री अथवा पुरुषाचे असते, लिंगभाव (GI) कोणताही असू शकतो; मात्र कोणाबद्दलही लैंगिक आकर्षण वाटत नाही.

क्वीअर (Q – Queer) –

१. आपल्या लैंगिकतेबाबत खात्री नसलेल्या / मनात गोंधळ असलेल्या व्यक्तीला क्वीअर असे संबोधतात.

२. LGBTIA व्यक्तींना एकत्रितपणे संबोधण्यासाठीसुद्धा क्वीअर हा शब्द वापरलेला असू शकतो.

अनर्थ कसा होतो?

माणसांचे लैंगिक कल आणि त्यांच्या या सर्व छटा समजून घेतल्यावर लक्षात येते, की आपल्याभोवती इतकी विविधता आहे हेच आपल्याला आत्तापर्यंत फारसे माहीत नव्हते. ह्या अनभिज्ञतेमुळे अनेकदा, कळत नकळत, आपल्याकडून चुकीचे वागले जाऊ शकते. काही उदाहरणे पाहू –

१. आपल्याला आजूबाजूला ट्रान्सजेंडर कम्युनिटी खूप दिसत असल्यामुळे सर्व LGBIQ व्यक्तींना ‘हिजडा’ म्हटले जाते.

२. ‘वेगळे’ असलेले आपले मूल आपण स्वीकारतो असे एकीकडे म्हणताना पालक मुलांना सांगतात, की ह्याबद्दल बाहेर कोणाला काही सांगू नकोस. त्या मुलासाठी हे अतिशय अस्वस्थ करणारे आणि अपमानजनक असते.

३. पालक म्हणतात, ‘हे असलं मूल? काय म्हणायचं याला? शी…’

हे ऐकायला तुमच्या मुलाला किती वाईट वाटत असेल?

४. काही पालक मुलांना मारतात. कोंडून ठेवतात. त्यांचा फोन काढून घेतात.

५. काही पालकांना वाटते, की ही एक ‘फेज’ आहे.

६. काही पालकांच्या मते हे पाश्चात्य समाजाचे अंधानुकरण आहे.

७. सर्वात जास्त धोकादायक बाब अशी, की एकदा व्यक्तीची खरी लैंगिक ओळख समजली, की लोक त्या व्यक्तीला न पाहिलेसे करून पुढे जाऊ लागतात. जणू आपल्यापुरते त्यांनी तिचे अस्तित्व पुसून टाकले आहे.

सर्वांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे, की स्वतःविषयी तुमच्याशी किंवा सार्वजनिक ठिकाणी बोलण्याआधी या समाजातली मुले स्वतःशीच खूप झगडलेली असतात. काही मुले स्वतःविषयी कधीच बोलू शकत नाहीत. आयुष्यभर आपली ओळख लपवून खोटे आयुष्य जगतात. मूल त्याची खरी लैंगिक ओळख सांगेपर्यंत पालकांचे त्याच्याशी वागणे वेगळे असते. मात्र वास्तव समजल्यावर पालक त्याच्याशी जे बोलतात, ते ऐकून त्या मुलाचा जगण्यातला रसच निघून जातो. अशा मुलांच्या मनात आत्महत्येचे विचार खूप प्रबळपणे येतात.

माणुसकी तुमच्या लेखी महत्त्वाची असेल, तर या विषयाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. लैंगिक ओळखीबाबत क्वीअर समाज वेगळा असला, तरी त्यांना मुख्य प्रवाहात सामावून घेऊन आपण आदरपूर्वक कसे वागवू शकू याचा सर्वांनी विचार करायला हवा.

या समाजातील मुलांशी आणि पालकांशी बोलण्याचे माझे अनुभव पुढच्या लेखात सांगते.

लेख २ / ५

अरुण ठाकूर स्मृती पुरस्कार – एक आठवणीतली संध्याकाळ

३ मिनिटं वाचन

‘आविष्कार शिक्षण संस्थेचा’ सहावा ‘अरुण ठाकूर स्मृती पुरस्कार’ जळगावच्या ‘वर्धिष्णू सोशल रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट’ या संस्थेच्या प्रणाली सिसोदिया व अद्वैत दंडवते यांना प्रदान करण्यात आला. वर्धिष्णू संस्थेच्या वतीने कचरावेचक मुलांसाठी जळगाव, चोपडा तसेच अमळनेर येथे ‘आनंदघर’ चालविले जाते. प्रणाली पालकनीतीच्या संपादक गटाच्या सदस्य असून अद्वैत ह्यांचेही पालकनीतीशी मैत्र आहे. पालकनीती मासिकातून त्यांचे लेख वाचल्याचे वाचकांनाही स्मरत असेलच.
पालकनीती परिवारातर्फे प्रणाली व अद्वैत ह्यांचे मनःपूर्वक अभिनंदन!
ह्या पुरस्काराच्या निमित्ताने प्रणाली ह्यांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्या…

‘आविष्कार शिक्षण संस्थे’च्या वतीनं दिला जाणारा या वर्षीचा अरुण ठाकूर स्मृती पुरस्कार ‘वर्धिष्णू’ला मिळणार हे कळल्यापासून ते तो पुरस्कार मिळाला, ह्या सगळ्या काळात मनात एक खूप वेगळ्या प्रकारची भावना होती…

खरं तर अरुणदादांची आणि आमची कधी व्यक्तिशः भेट झाली नाही; परंतु ‘नरक – सफाईची गोष्ट’ या पुस्तकातून २०१३ साली आम्ही त्यांना भेटलो आहोत. त्याच वर्षी वर्धिष्णूच्या कामाची सुरुवात करताना आम्ही जळगाव शहरातील कचरावेचक समूहाचं सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षण केलं. हे सर्वेक्षण करत असताना ‘नरक – सफाईची गोष्ट’ या पुस्तकात दिलेल्या अनेक घटना, त्यामागील कारणं, वंचित समूहाचं शोषण याबद्दलचं एकूण चित्र समजून घ्यायला खूप मदत झाली.

नाशिकहून आनंदनिकेतन शाळेची टीम आमचं काम बघायला जळगावला आली. त्यांनी आमची मुलं, ताई-दादा सर्वांसोबत वेळ घालवला, वर्धिष्णूचं काम अगदी मनापासून समजून घेतलं. निघताना त्यांनी त्यांच्या भेटीचं प्रयोजन सांगितलं आणि त्याक्षणी काय प्रतिक्रिया द्यावी कळेना… डोळ्यात पाणी आलं… शिक्षणक्षेत्रात एवढं मोलाचं काम उभं केलेल्या अनुभवी संस्थेकडून वर्धिष्णूला एवढा मोठा सन्मान मिळणार!

थोड्या दिवसांनी कळलं, की हा पुरस्कार आम्हाला ‘पालकनीती परिवारा’च्या ‘खेळघर प्रकल्पा’च्या प्रमुख शुभदा जोशी यांच्या हस्ते मिळणार आहे; म्हणजेच सुरुवातीपासून वर्धिष्णूच्या मार्गदर्शक (mentor) असलेल्या, आनंदघराच्या उभारणीत मोलाची साथ देणाऱ्या आमच्या शुभदाकाकूंकडून!!! हे म्हणजे चेरी ऑन द केक!

दुपारी आनंदनिकेतन शाळेला भेट आणि संध्याकाळी पुरस्कार वितरण असं त्या कार्यक्रमाचं स्वरूप होतं. दुपारी शाळेत पोचलो. अगदी पहिल्या भिंतीपासून संपूर्ण शाळाभर मुलांचं, त्यांच्या कामाचं, त्यांच्या अनुभवविश्वाचं राज्य आहे. कम्माल बोलक्या भिंती आहेत शाळेच्या… शैक्षणिक साहित्याची सुंदर मांडणी करून शाळेतल्या तायांनी आम्हाला ते समजावून सांगितलं. लहान मुलांना हे साहित्य मोकळेपणी हाताळता यावं, फाटलं – तुटलं तरी काळजी नसावी म्हणून सर्व साहित्य हातानं बनवलेलं आहे. शाळेतली मला आवडलेली दोन भन्नाट ठिकाणं म्हणजे कलादालन आणि ग्रंथालय! अहाहा!!! कलादालन तर कला आणि अभिव्यक्तीचं भांडारच होतं.

संध्याकाळी कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानमध्ये पुरस्कार वितरणाचा कार्यक्रम होता. संपूर्ण कार्यक्रमात मनाला भावणारा साधेपणा होता. कुठलाही बडेजाव नाही. कार्यक्रमाची सुरुवात मुलांच्या एका सुंदर गाण्यानं झाली. शाळेच्या दीपाताई पळशीकर यांनी वर्धिष्णूचा गेल्या १२ वर्षांचा प्रवास सन्मानपत्रात मांडला होता. ते ऐकत असताना सुरुवातीपासूनचे दिवस भरभर डोळ्यासमोरून जात होते. प्रत्येका वाक्यानं मन भरून येत होतं. आनंदघरातली मुलं नजरेसमोर येत होती. सन्मानपत्रात दीपाताईंनी शब्दांची अत्यंत सुंदर गुंफण केली होती.

नाशिकच्या महापौर मा. हिमगौरी आडके आणि पालकनीती परिवाराच्या मा. शुभदा जोशी यांच्या हस्ते मी आणि अद्वैतनं हा पुरस्कार स्वीकारला. कार्यक्रमाच्या उत्तरार्धात आमचे ‘निर्माण’चे मित्र अतुल आणि मुक्ता यांनी आमची मुलाखत घेतली. २०१३ सालापासून आजपर्यंतचा वर्धिष्णूचा प्रवास त्यांनी अगदी सहज गप्पांच्या रूपात लोकांसमोर उलगडत नेला. कार्यक्रमाला आलेल्या सर्व मंडळींनी अगदी मनापासून वर्धिष्णूचं काम समजून घेतलं, कौतुक केलं. या पुरस्काराच्या निमित्तानं आनंदनिकेतन आणि वर्धिष्णू परिवाराचं एक सुंदर नातं निर्माण झालं.

पुरस्कार स्वीकारताना मंचावर आम्ही दोघंच दिसत असलो, तरी वर्धिष्णूमध्ये आतापर्यंत मुलांसोबत तळमळीनं काम करणारे आमचे सर्व ताई-दादा, आमची मुलं आणि आमच्यावर विश्वास दाखवणारे आमच्या मुलांचे पालक या सर्वांचा हा पुरस्कार आहे!

कार्यक्रमातली मला स्वतःला भावलेली अजून एक गोष्ट म्हणजे कार्यक्रमादरम्यान आमची अडीच वर्षांची लेक अगदी स्वच्छंदपणे मंचावर आणि हॉलमध्ये बागडत होती; परंतु कुणाच्याही चेहऱ्यावर त्रासाची किंवा वैतागाची भावना नव्हती. महत्त्वाचं म्हणजे मलाही त्याचं दडपण आलं नाही. मला वाटतं, की ‘मूलकेंद्री’ शिक्षण आणि तसं वातावरण हा आनंदनिकेतन शाळेचा गाभा असल्यामुळेच भर कार्यक्रमात चालणाऱ्या लहान मुलांच्या दंग्याकडे ही सर्व मंडळी सहजपणे बघू शकली.

कार्यक्रमात प्रत्येकाच्या बोलण्यात वारंवार येत होतं, की आज अरुणदादा असते, तर त्यांना आमचं, आमच्या कामाचं खूप कौतुक वाटलं असतं. त्यांना आम्ही प्रत्यक्ष भेटलेले नसलो, तरी शाळेतल्या तायांशी बोलताना, शाळेचं काम समजून घेताना अरुणदादा कसे असतील हे समजत गेलं.

मुलांना केंद्रस्थानी ठेवून, शाळेच्या माध्यमातून सामाजिक-आर्थिक दरी कमी करण्यासाठी तळमळीनं काम केलेल्या व्यक्तीच्या नावानं पुरस्कार मिळतोय हा वर्धिष्णूच्या प्रवासातला सन्मानाचा क्षण आहे. याचं श्रेय जातं ते तळागाळातून येणाऱ्या आणि आमच्यावर विश्वास दाखवणाऱ्या आमच्या मुलांना!!!

लेख ३ / ५

साऱ्याच चांदण्यांची जगतास जाण नाही…

५ मिनिटं वाचन

पालकनीतीमधील उत्तरा जाधव यांचा ‘अर्थ आणि अनर्थ’ (https://palakneeti.in/artha-ani-anartha/) हा लेख वाचला. संदर्भ म्हणून त्या आधीचा ‘इंद्रधनुष्याची वाट’ (https://palakneeti.in/indradhanushyachee-vaat/) हा लेखही वाचला. त्यांचा प्रवास आणि बदल घडविण्यासाठी सुरू असलेले त्यांचे प्रामाणिक प्रयत्न पाहून खूप कौतुक वाटले. पण त्याचवेळी, लिंगभाव आणि लैंगिकतेसारख्या संकल्पनांशी जोडलेल्या अनेक शब्दांची, संकल्पनांची, वर्तणुकीची खूपच सोपी, काहीशी बंदिस्त आणि वैद्यकीय अंगाने जास्त अशी व्याख्या केली गेली आहे असे वाटले. त्याचा हेतू वाचकांना या संकल्पना सहजतेने समजाव्यात असा असेलही, पण या संकल्पनांबद्दल वाचकांना थोडी अजून माहिती मिळावी, वेगवेगळे दृष्टिकोन मिळावेत आणि मुख्य म्हणजे अजून काही अत्यंत मूलभूत अशा गोष्टी समजाव्यात या प्रामाणिक हेतूने त्या लेखाला हा प्रतिसाद लिहीत आहे.

ओळख म्हणजे स्वतःला स्वतःबद्दल असलेली जाणीव. एकाच वेळी अनेक ओळखीही असू शकतात, आणि त्या वेळेनुसार, स्थळानुसार बदलूही शकतात. जात, धर्म, भाषा, देश, भौगोलिक प्रदेश या व अशा अनेक ओळखी समाजाने दिल्यानंतरही, कुठलीही व्यक्ती ती ओळख स्वीकारू शकते, त्यापासून स्वतःला दूर करू शकते, किंवा ती ओळख पूर्णपणे बदलू शकते. हे जसे आहे तशीच लिंगभाव आणि लैंगिकतेबाबत व्यक्ती स्वतःच स्वतःची ओळख ठरवू शकते. कुठलीही ओळख असण्यासाठी ठरावीक लिंग, लिंगभाव आणि लैंगिकता असावी असा कुठलाही नियम नाही; त्यासाठी स्वतःला असलेली जाणीव पुरेशी आहे.

लेखात केलेल्या व्याख्या खूप बंदिस्त श्रेणींमध्ये केल्या गेल्या आहेत. कुठल्याच श्रेणीत न बांधली जाणारी ओळख असलेल्या व्यक्ती या व्याख्यांमध्ये बसतीलच असे नाही. लेखात आलेल्या काही व्याख्यांद्वारे आपण हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करू.

‘इंटरसेक्स’ ची व्याख्या ‘क्वचित एखाद्या व्यक्तीमध्ये स्त्री आणि पुरुष असे दोघांचेही काही प्रजनन-अवयव विकसित झालेले दिसतात. तिला इंग्रजीत इंटरसेक्स (Intersex) आणि मराठीत द्विलिंगी म्हणतात’ अशी केलेली आहे. खरे तर, अनेकदा, प्रमाण मानल्या गेलेल्या स्त्री किंवा पुरुष अशा दोन्हीसारखे त्या व्यक्तीचे शारीरिक लिंग नसते, किंवा इतर कुठल्याही प्रकारची नैसर्गिक विविधता त्यात असू शकते. शिवाय, फक्त लिंग नाही, तर संप्रेरके किंवा गुणसूत्रांमुळेही एखाद्या व्यक्तीमध्ये भिन्नता असू शकते, म्हणून प्रत्येक वेळी शारीरिक लिंगात विविधता असेलच, असेही नाही. मुख्य म्हणजे, इंटरसेक्स असलेली व्यक्ती स्वतःला स्त्री, पुरुष, ट्रान्सजेन्डर किंवा अजूनही काही मानत असेल, तर तो अधिकार पूर्णपणे त्या व्यक्तीचा आहे; कुठलीही शस्त्रक्रिया, प्रमाणपत्र वा कुणाच्याही दुजोऱ्याशिवाय.

बायसेक्शुअलच्या दोन्ही व्याख्यांमध्ये देखील ‘व्यक्तीचे लिंग स्त्री व लिंगभाव स्त्रीचा’ किंवा ‘लिंग पुरुषाचे व लिंगभाव पुरुषाचा असतो’ असे गृहीत धरलेले आहे. पण अशी कुठलीही व्यक्ती, जिचे शारीरिक लिंग किंवा लिंगभाव काहीही असला (उदाहरणार्थ ट्रान्सजेन्डर, जेन्डर क्वीअर किंवा जेन्डर नॉन बायनरी) आणि तिला दोन वेगळ्या लिंगभाव असलेल्या व्यक्तींबद्दल आकर्षण वाटत असेल, तरीही ती व्यक्ती बायसेक्शुअल असू शकते. तसेच असेक्शुअल या व्याख्येतही ‘लिंग पुरुषाचे किंवा स्त्रीचे असते’ असे गृहीतक आहे. असे असेलच, असे नाही. शारीरिक लिंगात विविधता, आणि कुणाबद्दलाही लैंगिक आकर्षण न वाटणे हेसुद्धा असू शकते. ‘लेस्बियन’ आणि ‘गे’ ह्या व्याख्याही अपूर्ण वाटतात, कारण ‘लिंग स्त्रीचे, लिंगभाव स्त्रीचा, आकर्षण फक्त स्त्रीबद्दल’ व ‘लिंग पुरुषाचे, लिंगभाव पुरुषाचा, आकर्षण फक्त पुरुषाबद्दल’, हेदेखील सरसकट नियमासारखे लागू होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखादी स्त्री स्वतःला लेस्बियन म्हणत असेल, पण तिला कधीतरी एखाद्या पुरुषाबद्दल आकर्षण वाटले, म्हणून लगेच तिची ओळख बायसेक्शुअल होत नाही. ती व्यक्ती स्वतःला जे समजते, तीच त्या व्यक्तीची ओळख असते.

थोडक्यात काय, तर वर्तनावरूनच, किंवा फक्त काय वाटतंय, यावरूनच लैंगिक ओळख ठरेल, असे नाही. अनेकदा एखाद्या व्यक्तीच्या ओळखीमध्ये आणि वर्तनामध्ये वेगळेपण दिसू शकते. त्याला अनेक सामाजिक कारणे असू शकतात, किंवा ती फक्त त्या व्यक्तीची निवडही असू शकते. सहसा याला सामाजिक दबाव, कौटुंबिक कारणे, पितृसत्ताक कायदे अशी अनेक कारणे असू शकतात. अशा वेळीही त्या व्यक्तीच्या वर्तनातून किंवा नात्यांवरून तिची ओळख समजून घेण्याच्या ऐवजी, ती व्यक्ती स्वतःची जी ओळख सांगेल, त्याचाच आदर करावा.

लेखात म्हटल्याप्रमाणे, स्वतःच्या ओळखीविषयी गोंधळात असणाऱ्या व्यक्ती स्वतःला ‘क्वीअर’ म्हणतीलच, असे नाही. आपण क्वीअर या शब्दाचाही मूळ अर्थ समजून घेऊ. LGBTQIA+ समाजासाठी एकत्रितपणे हा शब्द वापरला जात असला, तरी त्याचा मूळ अर्थ ‘वेगळेपण’ असा आहे. म्हणूनच तो शब्दही अंगीकारला गेला. आपल्या सामाजिक संदर्भात काही जातींबाबत ‘दलित’ हा शब्द जसा वापरला जातो (आणि आता हा शब्द त्या ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग झालेला आहे), त्याचप्रमाणे क्वीअर हा शब्दही वापरला जातो. लिंग कुठल्या साच्यात बसणारे आहे, कुणाबद्दल लैंगिक आकर्षण वाटते, लिंगभाव काय आहे, या सगळ्याच्या पलीकडे जाऊन विषमलैंगिक चौकटीला प्रश्न विचारणारे लोकही स्वतःला क्वीअर म्हणवून घेऊ शकतात.

या उदाहरणांवरून आतापर्यंत काही प्रमाणात का होईना, हे स्पष्ट झाले असेल, की प्रत्येक ओळख ही लिंग, लिंगभाव आणि लैंगिकता, अशा तराजूच्या काट्यावर तोलून मग ठरवता येत नाही. त्याच्या व्याख्या करणे तर अजूनच अवघड. आपल्या भावनांचा आपल्या मनात एक अवकाश असतो. प्रत्येक भावनेला एका चौकटीमध्ये किंवा व्याख्येमध्ये बसवता येत नाही आणि आपली त्याबद्दलची समज सारखी बदलत असते. त्याचप्रमाणे या संकल्पनांचा आणि ओळखीचाही एक अवकाश आहे, त्यांनाही अनेक पैलू आहेत. त्यांना कुठल्याही चौकटीत, व्याख्येमध्ये आणि स्थायी स्थितीत ठेवता येणे शक्य नाही.

शेवटाकडे येताना मूळ मुद्दा पुन्हा अधोरेखित करणे गरजेचे आहे, की कुणाचीही ओळख ही लिंग, लिंगभाव आणि लैंगिकता यातल्या ठरावीक आणि कठोर संयोगाने न ठरता त्या व्यक्तीच्या स्वतःच्या जाणिवेने ठरते. LGBTQIA+ हेदेखील कुठले कठोर वर्ग किंवा श्रेणी नसून, संदर्भ आणि सापेक्षतेप्रमाणे सतत विकसित होत जाणाऱ्या संकल्पना आहेत. या संकल्पनांचा अर्थ समजण्याचा प्रयत्न करणे स्वागतार्हच; पण त्यांना बंदिस्त व्याख्यांमध्ये, त्यातही मुख्यत्वे शारीरिक लिंग, गुणसूत्र, शस्त्रक्रिया यावर आधारित श्रेणींमध्ये टाकणे, हे टाळलेलेच बरे. कुठल्याही व्यक्तीचे ओळखपत्र, कपडे, अनुभव, वर्तन किंवा इतर कुठल्याही घटकांवरून त्यांची ओळख गृहीत धरण्यापेक्षा ती व्यक्ती सांगेल त्या ओळखीचा स्वीकार आणि आदर करावा. उत्तरा जाधव यांनीही त्या लेखाच्या उत्तरार्धात अशाच प्रकारचा संदेश दिलेला आहे; तो खूप महत्त्वपूर्ण आहे. कुठल्याही व्यक्तीची सामाजिक पार्श्वभूमी, जसे की जात, धर्म, आर्थिक परिस्थिती, भाषा, वय, आणि अशा अनेक गोष्टी न पाहता जसे आपण सगळ्यांशी आदराने वागण्याचा प्रयत्न करतो, त्याचप्रमाणे या संकल्पनांचा अर्थ समजायला थोडा वेळ लागला, तरी प्रत्येक व्यक्तीशी आपण आदराने वागतोय की नाही, हे तपासणे हाच आपला प्रयत्न असायला हवा.

कधीही न संपणाऱ्या या शिक्षणाच्या प्रवासासाठी आपल्या सगळ्यांना (अर्थातच मलाही) मनःपूर्वक सदिच्छा!

प्रयास आरोग्य गट गेली अनेक वर्षे लैंगिकता व त्याच्याशी संबंधित अनेक विषयांवर संशोधन व प्रत्यक्ष काम करत आहे. ‘प्रयास’चे सध्या महाराष्ट्रातील विविध शाळांमध्ये सर्वंकष लैंगिकता शिक्षणाची सत्रे घेणे, त्याचबरोबर विविध संस्थांसोबत काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांसाठी सर्वंकष लैंगिकता शिक्षणावर आधारित ‘सहज’ (सन्मान, हक्क, जबाबदारी) एज्युकेटर्स फेलोशिप’ राबवणे, हे व असे अनेक प्रकल्प सुरू आहेत.

लेख ४ / ५

लिंगभाव समानता, मुले आणि पालकांची भूमिका

६ मिनिटं वाचन

परवा एका शाळेमध्ये मला पूर्वपौगंडावस्थेतील मुलांच्या पालकांसाठी सत्र घ्यायला बोलावले होते. शिस्त, स्क्रीन, मोबाईलचा वापर, अभ्यास, भावनिक संतुलन अशा काही कळीच्या मुद्यांवर बोलणे झाले. त्यानंतर आजच्या, आणि त्याहूनही महत्त्वाच्या उद्याच्या, काळातील ‘लिंगभाव समानता आणि पालक म्हणून त्यासंदर्भातील आपली भूमिका’ या विषयावर संवाद सुरू झाला. मुलगा असून रडतोस का? घरातली कामे मुलीलाच का सांगायची?… अशा विविध प्रश्नांवर मोकळी चर्चा होत होती.

एका आईने अनुभव सांगण्यासाठी हात वर केला –

“मागच्या वर्षी पाचवीत असताना माझा मुलगा आदित्य या शाळेत आला. त्याआधी आम्ही दुसऱ्या शहरात राहत होतो. नवीन शाळेचा त्याचा पहिलाच आठवडा होता. नुकताच तो आमच्या एका नातेवाईकांकडे जाऊन आला होता. त्याचे २-३ मित्र-मैत्रिणी शेजारच्या घरात मेंदी काढत होते. आदित्यनेही हातावर मासे, गाड्या, डोंगर अशी आवडीची चित्रे काढून घेतली. सगळी मुले-मुली खूश होती. दुसऱ्या दिवशी शाळेतून घरी आल्यावर मात्र तो शांत आणि उदास होता. पुढचे दोन दिवस तो घरीही रडत होता. बरेच विचारल्यानंतर त्याने सांगितले, की शाळेतल्या शिक्षकांनी त्याला रागावले. ‘मेंदी काढून शाळेत आलेले चालत नाही. नियम मोडलास तर मोडलास, पण मुलींसारखी मेंदी काय काढतोस? मुलगा आहेस ना तू? पुन्हा असे करू नकोस’… वगैरे. एक वेळ शिक्षकाने रागावणे वेगळे, पण त्यानंतर काही मुलांनीही त्याला चिडवायला सुरुवात केली. शाळा आवडणारा माझा मुलगा अचानक शाळेत जायचे नाही म्हणू लागला. त्यानंतर काही दिवसांनी त्याने विचारले, ‘आई, मला बाबांसारखी मिशी काढता येईल का?’ मी विचारात पडले. शेवटी मी शाळेत जाऊन समुपदेशकांच्या मदतीने ही परिस्थिती हाताळली.”

त्या दिवशी आदित्यच्या आईच्या डोळ्यांमधली असहायता मला आतून हलवून गेली. या प्रसंगाने मला पुन्हा एकदा जाणवले, की लिंगभावाच्या रूढ कल्पना आपल्या समाजात किती खोलवर रुजलेल्या आहेत. आणि त्या बदलायच्या असतील तर किती सजगपणे प्रयत्न करावे लागतील. हे केवळ एका आदित्यचे नाही, कित्येक घरांमधले वास्तव आहे.

पिढ्यांमधील बदल : एक दृष्टिक्षेप

देशाला स्वातंत्र्य मिळण्याच्या आसपासच्या काळात घरोघरी लैंगिक भूमिका अत्यंत ठाम होत्या. मुलग्यांना बाहेरच्या जगासाठी – कमावणे, निर्णय घेणे – तयार केले जाई. मुली मात्र लहानपणापासूनच स्वयंपाकघर, सेवा आणि मुक्याचे व्रत यांच्याशी जोडल्या जात. ‘हे असेच का?’ असे कुणी विचारत नसे, कारण हे असेच होते. हे संस्कार आईवडील शब्दांतून नाही, तर घरातील रोजच्या दिनचर्येतून पुढे देत असत.

१९६० ते १९८०च्या दशकात मुली शाळेत जाऊ लागल्या, काही घरांमध्ये त्यांना महाविद्यालयात जाणेही शक्य झाले; पण दुजाभाव कायम राहिला. मुलांना घरकामातून सूट होतीच. मुलींनी समंजस आणि मृदुभाषी असावे, तर मुलांचे धाडस कौतुकाचे मानले जाई. घराबाहेर काम करणारी आई गरजेपोटी काम करते असे समजले जाई; आणि तरीही घराची सारी जबाबदारी तिचीच. काळजीच्या भाषेत नियंत्रणाची भाषा दडलेली होती. मात्र बहुतेक पालकांना हा फरक जाणवतही नव्हता.

मिलेनियल पिढीने जागरूकता आणली, पण बदल अपुरा राहिला. ‘माझी मुलगी कुठलेही काम करू शकते’ असे सांगणारे पालक मुलाला मात्र स्वयंपाक शिकवायला विसरत. मुलींवर करिअर आणि घर असा दोन्हींचा भार लादला गेला. बाबा घरात ‘मदत’ करू लागले; पण ‘मदत’ हा शब्दच सांगतो की घरकामाची जबाबदारी आईचीच आहे असे गृहीत होते. संमिश्र संदेश घेऊन मुले वाढली – धाडसी व्हा, पण फार नाही; स्वतंत्र व्हा, पण जबाबदाऱ्या विसरू नका… इत्यादी.

संशोधन काय सांगते?

केरळमधील कोझिकोड जिल्ह्यात ४ ते ८ वर्षे वयाच्या मुलांवर एक अभ्यास केला गेला. इतक्या लहान वयातही व्यवसाय, खेळ, कपडे, जबाबदाऱ्या यांबद्दल मुलांचे ठाम लैंगिक समज असतात. हे संस्कार घरातूनच येतात.

आयेशा शुमिअर (२०२१) यांनी भारतातील ११४ पालक आणि मुलांचा अभ्यास केला. त्यातूनही हे स्पष्ट झाले आहे, की पालकांचा लैंगिक भूमिकांबद्दलचा दृष्टिकोन मुलांवर थेट परिणाम करतो. थोडक्यात, घरात जे दिसते, ते मुलाच्या मनात रुजते.

संवादाच्या पलीकडे जाऊन पालक म्हणून काय करता येईल?

या बाबतीत आजही जाणीवपूर्वक संवाद पुरेसे होत नाहीत. स्त्रीने नोकरी केली तरी घरची, मुलांची जबाबदारी कुणाची हे आजची सासू सहज बोलून मोकळी होते. आजही कित्येक ‘ती’ला स्वयंपाकघरावरचा आपला ताबा सोडणे अवघड जाते.

जेन झी आणि अल्फा ह्यांच्यासाठी हे प्रश्न आता केवळ घरापुरते राहिलेले नाहीत; ते नेतृत्व, करिअरची निवड, आत्मसन्मान यापर्यंत पोहोचले आहेत. सुरक्षिततेच्या नावाखाली मुलींवर घातल्या जाणाऱ्या मर्यादा आणि ‘बळकटपणाच्या’ नावाखाली मुलांवर लादले जाणारे भावनिक मौन या दोन्ही गोष्टी त्यांच्या मानसिक विकासावर खोल परिणाम करतात.

रोजच्या जगण्यातील लिंगभाव समानता

लिंगभाव समानता हे काही केवळ धोरण, कायदा किंवा शाळेतील अभ्यासक्रम नाही. ही समानता आपल्या विचार करण्याच्या पद्धतीत असते, आणि ही पद्धत आपल्याला कळत नकळत मिळालेली असते. आपण जे गृहीत धरतो, ज्याबद्दल प्रश्न विचारत नाही, जे आपल्याला साहजिक वाटते – त्यातच धारणा (कंडिशनिंग) दडलेल्या असतात. मुले ते कंडिशनिंग आपल्या नकळत उचलतात.

१. भावना व्यक्त करणे ही आपण दिलेली परवानगी नाही; मोकळीक आणि दिलासा आहे

मुलाला आपण लहानपणापासून सहन करायला शिकवतो. तक्रार करू नकोस, कठीण हो असे सांगत राहतो. मुलीला समजूतदारपणा शिकवतो. रुसू नकोस, दुसऱ्यावर आपला भार टाकू नकोस असा उपदेश करतो. अशा प्रकारे दोघांनाही वेगवेगळ्या प्रकारे भावना दाबायला शिकवतो. परिणाम काय होतो? मोठे झाल्यावर मुलाला रागाशिवाय इतर कुठलीही भावना व्यक्त करणे जड जाते. मुलीला स्वतःच्या गरजा मोकळेपणी सांगणे अवघड वाटते. हे दोन्ही कंडिशनिंगचेच दोन वेगळे चेहरे आहेत.

२. ‘काळजी’ आणि ‘नियंत्रण’ यातील फरक ओळखा

मुलीला पालक रात्री एकटे जाऊ देत नाहीत. त्यामागे वाटणारी काळजी असते, हे खरे; पण मुलाला हा प्रश्न कधीच विचारला जात नाही. हे कंडिशनिंग आहे. जग धोकादायक आहे हे सत्य आहे, पण ते फक्त मुलींसाठी धोकादायक नाही. तरीही मुलींना ‘सावध राहायला’ शिकवले जाते आणि मुलांना ‘सामर्थ्यवान व्हायला’! यातून मुलगी शिकते – माझे शरीर ही एक जबाबदारी आहे. मुलगा शिकतो – माझी ताकद हाच माझा मार्ग आहे. दोन्ही विचार त्यांच्या क्षमतांना मर्यादा घालतात.

३. मुलांसमोर आपण एकमेकांशी कसे वागतो हे सर्वात मोठे पाठ्यपुस्तक आहे

आई थकलेली असताना किंवा सहजही ‘आज मी स्वयंपाक करतो’ असे बाबा स्वतःहून म्हणतात का? एखादी गोष्ट बाबांना जड वाटते. अशा वेळी आई ‘तुम्हाला नाही जमणार’ असे म्हणते का? मुले अशा प्रसंगांकडे बघत असतात. त्यातून ती नाते म्हणजे काय, आदर म्हणजे काय, जबाबदारी म्हणजे काय हे शिकतात. असे प्रसंगांतून मिळणारे शिक्षण कुठलेही पुस्तक, कुठलीही शाळा देऊ शकत नाही.

थांबा… विचार करा!

लिंगभाव समानता ही घोषणा नाही, एक सवय आहे. रोज घडवायची, रोज तपासायची! आदित्यच्या मनावर उमटलेला प्रश्न पुसला गेलेला नाही. हा प्रश्न विचारणारा आदित्य प्रत्येक घरात आहे – कधी मुलाच्या रूपात, तर कधी मुलीच्या रूपात. तो आपल्याकडे बघतो आहे. अशा वेळी आपण काय दाखवतो ते त्याचे उत्तर बनते. पालक म्हणून आपल्याला परिपूर्ण असण्याची नाही; पण जागरूक असण्याची गरज नक्की आहे.

मी इथे तीन प्रसंगांच्या माध्यमांतून तीन प्रश्न उपस्थित करणार आहे.

प्रसंग १

तुमच्या घरात आई आजारी आहे. त्या दिवशी घराची व्यवस्था कशी होते? बाबा सहजच सगळे सांभाळतात, की ‘आता काय करायचे?’ हा प्रश्नच घरभर तरंगत राहतो? मुले हे बघत असतात.

बाबा थकून घरी आले आणि म्हणाले ‘आज डोके जड आहे, जरा आराम करतो’.

आई थकून घरी आली, तर ती हेच म्हणू शकते का? की ती आल्याआल्या स्वयंपाकघरात जाते?

ही दोन्ही दृश्ये मुले पाहतात. त्यातून थकणे कुणाला परवडते ते ठरवतात.

प्रसंग २

तुमची मुलगी रात्री मैत्रिणींबरोबर बाहेर जाणार आहे. तुम्ही तिला काय विचारता? ‘कुठे जातेस, कधी येशील?’ की ‘तू मुलगी आहेस, जाऊ नकोस.’ या दोन वाक्यांमधला फरक वाटतो लहान, पण मुलीसाठी तो खूप मोठा असतो.

प्रसंग ३

घरात एखादा महत्त्वाचा आर्थिक निर्णय घ्यायचा आहे. त्यासाठी आईचे मत विचारले जाते का? विचारले तर ते खरोखर ऐकले जाते का? की नंतर त्याचे ‘मी बघतो काय करायचे ते’ असे होते?

या प्रश्नांची उत्तरे कुणी कुणाला द्यायची नाही आहेत.

ती फक्त स्वतःशी ताडून बघायची आहेत.

कारण बदल कधी बाहेरून येत नाही,

तो आधी आपल्या विचारांमध्ये होतो,

मग बोलण्यात येतो, आणि मग घरात दिसतो.

आणि घरात जे दिसते ते पुढच्या पिढीत उतरते!!

लेख ५ / ५

विष्णूच्या पडवीत भरली आनंदशाळा

आनंदशाळेतल्या गोष्टी – गोष्ट चौथी

८ मिनिटं वाचन

लाकूडकामातील गणित

बसवंत विठाबाई बाबाराव

आठवडा झाला विष्णू आनंदशाळेत आला नाही. विष्णू स्वभावाने शांत, बुजरा. मुलांमध्ये अगदी एकजीव मिसळणारा. तो आनंदशाळेत नसला, की त्याची उणीव जाणवायची. विष्णूचं घर अगदी तीन-चार घरं पलीकडे. मुलं आनंदशाळेत यायला अजून घटकाभर वेळ होता, तर म्हटलं आज त्याची खबरबात घ्यावी. विष्णूच्या घराकडे निघालो.

गोशट्टीचं घर, त्यापुढे डावीकडे थोडं आत गेलं की विष्णूचं घर. मुख्य रस्त्यापासून मी आत वळणार, इतक्यात मला गावाच्या दुसऱ्या टोकाला राहणारा पृथ्वीराज, अमृता-अनुज, श्रीदेवी-महादेवी यांचा घोळका येताना दिसला. त्यांनीही मला तिकडे वळताना पाहिलं आणि आपला मोर्चा विष्णूच्या घराकडेच वळवला.

मी म्हटलं, “मुलांनो तुम्ही इकडे कुठे? घराकडे चला आपण लगेच सुरू करूया.”

मुलं कुठली जातात, तीही माझ्या सोबत सोबत विष्णूच्या घरी हजर.

विष्णूच्या घरी मागच्या पडवीत, उघड्या अंगानं, दरवाजाच्या एका बाजूवर संतू नक्षी कोरत बसला होता. तिथेच थोड्या पलीकडे विष्णू संतूनं आखून दिलेल्या मापात लाकडी पट्टी कापून तुकडे करत बसला होता.

एकदम सर्व मुलं आणि मला पाहून विष्णू थोडा गोंधळला. संतूचंही लक्ष त्याच्या समोर उभ्या असलेल्या पोरांकडे आणि माझ्याकडे गेलं.

“सर, आज सगळी शाळाच इकडे घेऊन आलात!” अशा येण्याचा नेमका उद्देश समजून घेण्याच्या अर्थानं संतूनं बोलायला सुरुवात केली.

मी म्हणालो, “होय, विष्णू काही आनंदशाळेत येत नाही, म्हटलं आनंदशाळाच इकडे घेऊन यावी.”

“हे बेस्ट केलं सर, सर्व सुतारकाम शिकवून टाकूया पोरांना. शाळा शिकून काय नोकरी लागत नाही, कमीतकमी काम तरी शिकतील.”

संतूच्या बोलण्याचा सूर विनोदी होता; मात्र माझ्या डोक्यात झर्रकन् एक उपक्रम तयार झाला. वरवर मी संतूशी बोलत होतो, डोक्यात मात्र मुलांना सुतारकामातील कोणत्या कोणत्या गोष्टींची ओळख करून देता येईल, त्यांची मुलांच्या विषयातील कोणकोणत्या घटकांशी, संकल्पनांशी जोडणी करता येईल हे सगळं सुरू होतं.

“संतू, आमच्या मुलांना खरंच सुतारकामाची ओळख करून द्यायची आहे; जमलं तर आजच करूया ते. पण मला सांग विष्णूला आनंदशाळेत का पाठवत नाहीस?”

“अजून एक आठवडा अवघड दिसते सर. कंगटीचं (तेलंगणा राज्यातलं एक गाव) एक मोठं ऑर्डर मिळालं. लवकर काम करून द्यायचं आहे. हाताखाली मदतीला म्हणून मीच आठवडाभर जाऊ नको म्हटलं.”

कंबार संतूचा मुलगा विष्णू. कंबार म्हणजे लोहार. विष्णूच्या घरी पिढीजात लोहारकाम. मात्र पुण्यात वेगळी वाट धुंडाळत जाऊन संतू सुतारकाम शिकून आला. हळूहळू बलुत्यातलं लोहारकाम मागे पडून घरात सुतारकामं मोठ्या प्रमाणत सुरू झाली. दारं-खिडक्या, कवाडी, कपाटं, बाजा, पलंग, घरातलं फर्निचर… असा कामाचा मोठा व्याप संतूच्या मागे असतो. जुनी कौलारू घरं बांधायची तर वासे, तुळई बनवणं, त्यांना एका रेषेत बसवणं ही कामंही संतू करे. कामं नसली, की संतू निवांत गप्पा करत बसायचा. मोठ्या कामाच्या ऑर्डरी आल्या की मात्र दिवसरात्र जागून कामं पूर्ण करून द्यावी लागायची. सुतारकामात मुख्य काम करणारा कारागीर एक असला, तरी त्याच्या हाताखाली मदतीला घरातल्या सगळ्या माणसांना राबावं लागायचं. कंगटीचं काम पूर्ण होईपर्यंत विष्णूला आनंदशाळेत येणं जमणार नाही असं दिसत होतं.

मीही विनोदानं संतूला म्हटलं, “कंगटीचं काम पूर्ण होईपर्यंत आम्ही आनंदशाळा इकडेच भरवत जाऊ.”

“का नाही सर, चांगलंच होईल. चार शब्द आमच्याही कानावर पडतील.”

इतक्यात घराकडे गेलेली इतर मुलंही विष्णूच्या घरी आली. महादू त्या दुसऱ्या गटाचा नेता बनला होता.

“ओ सर, तुम्ही सगळी मुलं घेऊन इकडे आलात, आम्ही तिकडे वाट बघत बसलोय. विष्णूच्या घरीच भरवायची का आनंदशाळा?” महादूनं थोडी तक्रार व थोडं विनोदी पद्धतीनं विचारलं.

आता आनंदशाळेतली जवळजवळ सगळी मुलं इकडे जमली होती. म्हटलं, फुरसतीत परत मुलांना आणूयाच; मात्र आता जमली आहेत तर सुतारकामांची थोडीफार ओळख होऊनच जाऊ दे.

मी म्हटलं, “होय महादू, आज आनंदशाळा इथेच होईल. आज विष्णू आपल्याला त्याच्या कामाविषयी माहिती सांगणार आहे. विष्णूच आज आपला शिक्षक!”

संतूला हे आवडलं. विष्णू मात्र पुढे यायला तयार होईना. त्याची दुहेरी पंचाईत झाली. वडिलांपुढे आपलं भांडं फुटेल… सर्व पोरं हसतील… आता पुढे येऊन काय बोलायचं?

त्याची ही अवस्था मला समजली. त्याचं काम थोडं हलकं करण्यासाठी मी पुढाकार घेतला.

“विष्णू, ह्या लाकूडकामाच्या औजारांची नावं काय आहेत, त्यांची कामं काय काय आहेत हे आम्हाला सांग.”

ह्या अवजारांची नावं आणि कामं माहीत असणारा आमच्यात विष्णू हा एकमेव होता; मग त्याला थोडा आत्मविश्वास आला. तो त्याच्या हातातल्या लाकडी फळीचे छोटे छोटे तुकडे करत होता. ती पट्टी घेऊन समोर आला.

“ही आरापट्टी. पातळ लाकूड-पट्टी, छोटं बारीक लाकूड कापायचं असलं, तर ही पट्टी वापरतात. प्लास्टिक पाईप, बारीक लोखंडी गज कापायलापण हे वापरतात.”

मुलं लक्षपूर्वक ऐकत होती.

विष्णूनं बाजूला ठेवलेली थोडी मोठी आरी उचलली.
“ही मोठी आरी. मोठे ओंडके कापायचे असतील तर ही वापरतात. यात दात मोठे असतात. यापेक्षा थोडी मोठी असते त्याला करवत म्हणतात.”

पुढे सरकत पृथ्वीराज म्हणाला, “म्हणजे आरीलापण दात असतात?”

पोरांचा हशा पिकला.

विष्णू म्हणाला, “लाकूड धरून ठेवायला. दात नसतील तर आरी घसरेल.”

तो आरीचा पात्याचा भाग मुलांना दाखवू लागला. मुलं अगदी जवळून पाहू लागली.

विष्णूची प्राथमिक माहिती सांगून झाली, की संतू त्याबद्दलची अधिकची माहिती सांगायचा.

“करवतपण दोन प्रकारच्या असतात; एका हाताने चालवायच्या आणि दुसरी दोन्ही बाजूला मुठी असणाऱ्या. मोठ्या खोडाचा बुंधा कापायचा तर मोठी करवत.”

“आज ही करवत आणि बऱ्याच औजारांचा वापर कमी व्हायला लागला आहे, नवीन विजेवर चालणारे मशीन आलेत.” अवजारं कशी बदलत जात आहेत त्याबद्दल संतूनं माहिती सांगितली.

इतक्यात अमृतानं एक वेगळं अवजार हातात घेतलं.
“हे काय?”

“तो रंदा. लाकूड गुळगुळीत करायला,” विष्णू म्हणाला.

त्यानं एक लाकडी फळी घेतली आणि रंधा फिरवला. लाकडाची बारीक कुरळी पट्टी बाहेर आली.

हे बघून मुलांना आनंद झाला. काहींनी ते रंध्यातून निघालेले पापुद्रे हातात घेऊन बघितले.

“अरे वा! कागदासारखं निघतंय!” अनुज म्हणाला.

संतू हसत म्हणाला, “रंदा नीट चालवला की लाकूड आरशासारखं गुळगुळीत होतं.”

विष्णूनं पुढे अजून एक साहित्य घेतलं. “हे पटास, याला ‘चिरणम’पण म्हणतात. नक्षी काढायला वापरतात.”

बाबांकडे बोट दाखवत तो म्हणाला, “बाबा आत्ता जे करत आहेत ते.”

पडवीत बसून मुलं त्या दरवाजावरील नक्षीकाम पाहू लागली. फुलं, पानं, वळणदार रेषा… लाकडातून हळूहळू उमटत होती.

ते पाहून श्रीदेवी म्हणाली, “हे तर चित्रासारखं दिसतंय.”

विष्णू म्हणाला, “पहिल्यांदा पेन्सिलिनी रेषा काढतात. मग चिरणमने लाकूड कोरतात.”

थोडी मुलांची परीक्षा घेण्याच्या मूडमध्ये येऊन संतूने एक प्रश्न विचारला, “ही फळी दोन फूट आहे. याचे बरोबर चार तुकडे करायचे असतील तर किती मापावर कापायचं?”

मुलं विचारात पडली.

पृथ्वीराज थोडा वेळ बोटांवर मोजत राहिला आणि म्हणाला, “अर्धा फूट?”

हलकंसं हसत संतूने मान हलवली.
“हो… बरोबर. दोन फूट म्हणजे चोवीस इंच. चार तुकडे करायचे असतील तर प्रत्येक सहा इंच.”

तो पट्टीवर सहा सहा इंचाचे मार्क काढू लागला.

“एक… दोन… तीन…”

महादू लगेच म्हणाला, “अरे, हे तर गणित झालं!”

मी हसून विचारलं, “मग सुतारकामात गणित लागतं की नाही?”

संतू लगेच म्हणाला, “लागतं सर, भरपूर लागतं. माप चुकलं की सगळं काम बोंबलतं.”

विष्णू आता थोडा धाडसाने बोलू लागला.

तो म्हणाला, “समजा दरवाजा बनवायचा आहे. तर आधी चौकट मोजतात. चौकट सात फूट उंच आणि तीन फूट रुंद असेल, तर दरवाजा थोडासा कमी करावा लागतो.”

अमृता विचारली, “का?”

विष्णू म्हणाला, “नाहीतर दरवाजा अडकतो. उघडायला जागा नको का?”

संतूने हसत सांगितलं, “एकदा असंच झालं होतं. माप चुकलं. दरवाजा लावल्यानंतर तो उघडायलाच तयार नव्हता. शेवटी पुन्हा रंदा चालवावा लागला.”

मुलं चर्चेत रंगली होती.

विष्णूने मग एक वेगळं अवजार उचललं. “हे बघा, कोनमापक.”

मुलं थोडी चकित झाली.

अनुज म्हणाला, “हे शाळेतल्या गणिताच्या तासासारखं वाटतंय.”

विष्णू म्हणाला, “दोन फळ्या जोडायच्या असतील तर कोन बरोबर असायला हवा. नाहीतर चौकट वाकडी होते.”

त्यानं दोन फळ्या जमिनीवर ठेवून ९० अंशाचा कोन दाखवला.

“हा बघा… सरळ कोन.”

इतक्यात महादूने बाजूला पडलेला हातोडा उचलला. “हे तर मला माहिती आहे. हातोडा!”

विष्णू म्हणाला, “हो. खिळे ठोकायला.”

महादूने खिळा लाकडावर ठेवला. “मी ठोकू का?”

संतू म्हणाला, “ठोक, पण बोट सांभाळ.”

महादू खिळा ठोकू लागला… खिळा थोडा वाकला.

सगळे हसू लागले.

विष्णू म्हणाला, “पहिल्यांदा खिळ्याला हलका मारायचा. खिळा नीट उभा राहिला की मग जोरात, म्हणजे वाकडा होत नाही.”

त्याने पुन्हा खिळा सरळ केला आणि दोन टप्प्यांत नीट ठोकून दाखवला.

पृथ्वीराज म्हणाला, “अरे वा! विष्णूला तर खूप माहिती आहे.”

विष्णू थोडा लाजला. मग त्याने आणखी एक किस्सा सांगितला.

“एकदा बाबांनी मला सांगितलं, छोट्या पलंगाची चौकट बनव. मी चार फळ्या जोडल्या. पण कोन नीट मोजला नाही. पलंग असा झाला की एका बाजूला बसलं की दुसरी बाजू वर उचलायची!”

संतूही हसत आपल्या मुलाचं बोलणं ऐकत होता.
“तेव्हा मला कळलं, मोजमाप चुकलं की काम चुकतं.”

विष्णू पुढे म्हणाला, “पलंग बनवताना लांबी, रुंदी, उंची सगळं मोजावं लागतं. लांबी सहा फूट आणि रुंदी चार फूट असेल तर चौकट कशी बनवायची?”

महादू म्हणाला, “चार लाकूड!”

विष्णू म्हणाला, “हो. पण जोडताना कोन सरळ हवा.”

त्याने मातीवर चौकोन काढला. “ही बघा चौकट. चार बाजू सारख्या नसल्या तरी कोन सरळ हवा.”

मी लक्षात घेतलं, मुलं आता केवळ ऐकत नव्हती, तर समजूनही घेत होती.

अमृता म्हणाली, “म्हणजे लाकूडकाम नुसतं काम नाही, त्यात गणितपण आहे.”

संतू म्हणाला, “आणि भाषाही..!.” संतूने पुढे त्याच्याकडील अवजारांची तेलगू आणि कानडी नावं सांगितली..

इतक्यात विष्णूने एक छोटा लाकडी तुकडा उचलला.

“यातून मी एक खेळणं बनवलं होतं.” त्याने एक छोटी लाकडी बैलगाडी दाखवली.

मुलं कौतुकाने पाहू लागली.

श्रीदेवी म्हणाली, “अरे वा! हे तर खूप छान आहे.”

विष्णू म्हणाला, “लाकडातून काहीही बनवता येतं.”

पृथ्वीराज म्हणाला, “मग आपण उद्या काही बनवूया का?”

संतू हसत म्हणाला, “का नाही? पण आधी माप शिकावं लागेल.”

संतू आणि विष्णू दोघांनी मिळून पडवीत पडलेले बरेच लाकडी ओंडके, काही अर्धवट काम करून झालेली दारं, खिडक्या दाखवल्या.

त्या दिवशी आनंदशाळा पडवीतच भरली. लाकडाचा सुगंध, अवजारांचा आवाज आणि मुलांच्या प्रश्नांनी ती शाळा वेगळीच रंगली.

घरी परतताना महादू म्हणाला, “सर, उद्या पुन्हा इथेच शाळा घेऊया.”

मी विचारलं, “का?”

तो म्हणाला, “अजून खूप औजारं बाकी आहेत, आम्हाला ती सर्व माहिती करून घ्यायची आहेत!”

ते मलाही जाणवलं; किमान काही दिवसांच्या शिकण्या-शिकवण्याचा विषय आहे हे लाकूडकाम.

आज मुलांनी फक्त सुतारकाम पाहिलं नाही, तर कामात दडलेलं गणित, मोजमाप, कोन, वेगवेगळ्या भाषेतली नावं, त्या शब्दांचा अर्थ अशा बऱ्याच गोष्टी समजून घेतल्या होत्या. सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे, ज्याला ते शांत, बुजरा समजत होते, तो विष्णू आज त्यांच्या समोर शिक्षक म्हणून उभा होता.