‘शाळेत तुमचा सर्वात नावडता, भीतीदायक वाटणारा विषय कोणता होता?’ ह्या प्रश्नाला दहातले नऊ जण तरी ‘गणित’ असेच उत्तर देतील. मात्र तुम्ही त्यांना विचारले, ‘तुमच्या मुलाच्या शिक्षणात सर्वात महत्त्वाचा विषय कोणता?’ तर त्याचे उत्तरही ते ‘गणित’ असेच देतील.
गणिताची हीच गंमत आहे. सर्वजण हे मान्य करतात, की गणित महत्त्वाचे आहे, आपल्या मुलांना ते चांगले आले पाहिजे. परंतु पिढी बदलली तरी परिस्थितीत बदल झालेला दिसत नाही – पालकांनाही गणिताची भीती वाटत होती आणि आजही बहुतेक मुले शालेय गणिताशी झगडत असल्याचेच पाहायला मिळते. अशा वेळेस बऱ्याचशा पालकांना आपल्या मुलाला मदत करण्याची इच्छा असते. इतर सर्व विषयांचे ठीक आहे, पण गाडी अडते ती गणितावरच. होम स्कूलिंग करणाऱ्या, किंबहुना आपल्या मुला-मुलींना चांगले शिक्षण मिळावे म्हणून प्रयत्न करणाऱ्या प्रत्येकालाच हा प्रश्न असतो, की गणित समजेल, भीती वाटणार नाही, गंमत येईल, आनंददायी वाटेल अशा प्रकारे कसे शिकवावे? शालेय पाठ्यपुस्तकांच्या मार्गाने (म्हणजे सूत्रे पाठ करा, उदाहरणे सोडवा) जाऊन चालणार नाही हे जवळजवळ प्रत्येकालाच स्वतःच्या अनुभवाने समजलेले असते. मग काय करता येईल?
गणित सोपे करून शिकवायचे म्हणजे उदाहरणे सोडवण्याच्या ‘ट्रिक्स’ सांगायच्या असा एक समज असतो. परंतु आधीच गोंधळलेला मुलगा या ट्रिक्सने ‘हे करू की ते करू’ अशा संभ्रमात पडतो आणि आणखीनच गोंधळून जातो. मग शेवटी, ‘गणित आहेच अवघड, आपल्या रक्तातच नाही ते’ असे म्हणून निराशाजनक शैक्षणिक कामगिरी स्वीकारायची का? याशिवाय इतर काही उपाय नाही का?
गणित मुलांना अवघड जाते याचे कारण ‘तो विषय अवघड आहे’ असे नसून तो विषय शिकवण्याची पद्धत चुकीची आहे. त्यात बदल व्हायला हवा. शिक्षणक्षेत्रात आज हे बहुतेकांनी मान्य केले आहे. गणिती संकल्पना अमूर्त असतात, त्या कळायला अवघड जातात; म्हणून त्या मूर्त स्वरूपात आधी समजून घेऊन मग अमूर्त चिन्हांमध्ये मांडले तर मुलांना गणित समजू शकते हा अनुभव आहे. अशा पद्धतीने गणित शिकवण्यासाठी पालक-शिक्षक सर्वांनाच मदतीची गरज असते.
ही गरज ॲक्टिव्हिटी बेस्ड टीचिंग इन मॅथेमॅटिक्स : अ प्रायमर फॉर टीचर्स (Activity Based Teaching in Mathematics : A Primer for Teachers) या श्री. आमोद कारखानीस यांच्या पुस्तकाने भागवलेली आहे. सध्या या पुस्तकाचा पहिला भाग प्रकाशित झाला आहे. यामध्ये अगदी सुरुवातीपासून (संख्याज्ञान) ते साधारण चौथीपर्यंतचे गणित समाविष्ट केलेले आहे.
लेखक स्वतः आय.टी. क्षेत्रातील तज्ज्ञ आहेत, परंतु आय.टी. क्षेत्र सोडून गेली २०-२५ वर्षे ते शालेय शिक्षण चांगल्या पद्धतीने कसे शिकवता येईल यावर विविध संस्था व एनजीओ बरोबर काम करत आहेत. विविध खेळांच्या माध्यमातूनही ते गणित सोपे करून शिकवतात. हे पुस्तक त्यांच्या अनुभवातून साकार झालेले आहे. कारखानीस यांनी समाजाच्या वेगवेगळ्या थरांबरोबर काम करत ही पद्धत विकसित केलेली आहे; मग ती ताडोबा व्याघ्र प्रकल्पातील जंगलातील खेड्यांमधली शाळा असो, की मुंबईची उच्चभ्रू लोकांची शाळा असो! सर्व ठिकाणी अशा पद्धतीने गणित शिकवून त्याचा फायदा होतो हे त्यांनी दाखवून दिलेले आहे.
मुलांमध्ये सुसंगत तर्कशुद्ध विचार करण्याची क्षमता निर्माण करण्यासाठी शालेय शिक्षणात गणित हा विषय महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे तो शिकवताना मुलांना सूत्रे सांगणे, ती पाठ करणे हे त्यांना अजिबात मान्य नाही. प्रत्येक सूत्र, प्रत्येक पद्धत ती कशी व का आहे हे मुलाला समजले पाहिजे अशी ठाम भूमिका कारखानीस यांनी या पुस्तकात मांडली आहे. हे सारे शिकवणे अवघड व क्लिष्ट नाही हे त्यांनी दाखवून दिले आहे. अनेक कृती (activities), खेळ, गोष्टी, प्रात्यक्षिके यातून प्रत्येक संकल्पना कशी शिकवावी याचे सविस्तर वर्णन या पुस्तकात आहे. तसेच प्रत्येक कृती केल्यानंतर मुलांबरोबर कशा प्रकारे चर्चा करावी, त्यांना विचार करायला, समजून घ्यायला कशा प्रकारे प्रवृत्त करता येईल हेदेखील दिलेले आहे. त्यामुळे अध्यापकाला संपूर्ण मार्गदर्शन मिळते.
या पुस्तकाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये दिलेले खेळ, कृती किंवा वापरलेले टीचिंग लर्निंग मटेरियल्स (TLM) जरासुद्धा खर्चिक नाहीत व कोणासही सहज उपलब्ध होऊ शकतात. उदाहरणार्थ, संख्या लिहिण्याच्या स्थानीय मानाची पद्धत समजण्यासाठी ते आईस्क्रीमच्या काड्यांचा वापर करतात. एक अवघड संकल्पना एकदम सोपी होऊन जाते. अपूर्णांकासारख्या, मुलांना क्लिष्ट वाटणाऱ्या, संकल्पनाही मुलांच्या आवडत्या चित्रकलेसारख्या विषयातून मांडतात. मुलांना योग्य दिशा दिली, तर गणितासारख्या विषयातही ती किती कल्पक होऊ शकतात हे पाहून कोणालाही आश्चर्य वाटेल. अशीच काही चित्रे आपल्याला पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावरही दिसतात.
गणित हे जीवनाशी जोडले गेले पाहिजे याचे प्रत्यंतर देणारी अनेक उदाहरणे या पुस्तकात सापडतील. आकडे शिकवताना ‘पळसाला पाने तीन’ म्हणून पळसाचा फोटो आहे, तसेच मुलांना आपल्या सभोवारचे गणित बघायला शिकवणारे ‘जर पौर्णिमेचा चंद्र पूर्ण चंद्र असेल तर अष्टमीच्या चंद्राला एक द्वितियांश म्हणायचे का?’ असे प्रश्नही आपल्यासमोर आणले आहेत. एकंदर या पुस्तकातील पद्धतीने गणित शिकणे आणि शिकवणे म्हणजे एक आनंददायी प्रवास आहे.
तुम्ही या वयोगटातील मुलांचे पालक किंवा कोणत्याही प्रकारे गणित अध्यापनाशी संबंधित असलात, तर हे पुस्तक आपल्या संग्रही जरूर ठेवा. तुम्ही अगदी नियमित शिक्षक नसलात, तरीही एखादी संकल्पना कशी समजावून सांगावी हे जाणून घेण्यासाठी संदर्भ म्हणूनही हे पुस्तक तुम्ही वापरू शकता.
ॲक्टिव्हिटी बेस्ड टीचिंग इन मॅथेमॅटिक्स : अ प्रायमर फॉर टीचर्स (Activity Based Teaching in Mathematics : A Primer for Teachers Vol. I)
लेखक : आमोद कारखानीस
कोमल प्रकाशन
पुस्तक मिळवण्यासाठी 9820908241 ह्या क्रमांकावर संपर्क साधा.
“काव्या, चला उतरा… घर आलं!” व्हॅन-काकांनी काव्याला उतरायला सांगितलं.
“आज आमच्यावर नाराज दिसते एक मुलगी… गाडीत काहीच बोलली नाही. अशी शांत बसलेली काव्या असली, की आम्हाला शाळेत गेल्यासारखंच वाटत नाही.”
काव्याने काहीच प्रतिसाद दिला नाही. नेहमी शाळेतून येताना काकांसोबत मस्ती करते, हटूमुटूचं भांडण करते… मग दोघं एकमेकांचा हसत निरोप घेतात. ‘उद्या वेळेत ये’ असं सांगून काका पुढे जातात. आज मात्र असं काहीच घडलं नाही. ‘असं का?’ हे कोडं जसं व्हॅन-काकांना होतं तसंच मलाही. मी लगेच कारण विचारलं नाही.
आम्ही घरात आलो. काव्याचा आवडता पदार्थ म्हणजे ब्रेड पकोडा. आज मी तोच करणार होते.
“काव्या तुला माहिती आहे का आज तुझ्यासाठी काय खाऊ केला आहे? ओळख पाहू?” तिला तिचा गणवेश काढायला मदत करत मी म्हणाले.
त्यावर तिचा शून्य प्रतिसाद. तिला हातपाय धुवायला सांगून मी स्वयंपाकघरात गेले. डब्याची पिशवी काढून पाहते तर काय, निम्म्याहून अधिक डबा तसाच.
“आजची भाजी आवडलेली दिसत नाही! डबा तसाच परत आलाय. असू दे. मी छान तुझ्या आवडीचा ब्रेड पकोडा करते.”
आता कुठे तिच्या चेहऱ्यावर हलकासा आनंद झळकला. मला थोडं हायसं वाटलं. मात्र ते अगदीच क्षणिक होतं. ती कुठेतरी खोलवर दुखावली गेली होती का? मनातली चुणचुण काही जाईना. मनाला थोडा आवर घालत मी तिला थोडा वेळ द्यायचं ठरवलं.
“ब्रेड पकोडा छान कुरकुरीत झालाय. आज तुला बाबांसारखे करायला जमलेत हं!” माझं कौतुक करत काव्याने ब्रेड पकोडे खाल्ले.
काव्याचा लहान भाऊ सारंग. झोप झाली तसा तोही उठून आला आणि त्यानं खायला घेतलं.
“अरे तोंड तरी धू आधी.” काव्या त्याला म्हणाली.
“सकाळीच तर धुतलं. हो ना ग आई?” सारंगनं खायला सुरूच केलं. आता वातावरण बऱ्यापैकी हलकंफुलकं झालं होतं; पण ‘शाळेतून नाराज होऊन का आली’, हा विषय काढण्याचं मला धाडस झालं नाही. तिचे बाबा घरी येईपर्यंत वाट पाहू म्हणत मी स्वयंपाकघरात आवराआवरी करायला लागले.
काव्या आणि सारंग बाहेर खेळत होते. मीही माझ्या कामात गुंतले. साडेपाचचे साडेसहा, सात झाले… तितक्यात काव्याने फोडलेला हंबरडा ऐकायला आला. लगबगीनं मी बाहेर आले. पाहते तो सतीश (काव्याचा बाबा) आलेला.
काव्या त्याच्या गळ्यात पडून हुंदके देत बोलत होती, “मी आता शाळेत जाणार नाही.”
“ठीक आहे. नको जाऊस.” तिला समजावण्याच्या सुरात सतीश म्हणाला. तिच्या पाठीवरून हात फिरवत तो तिला घरात घेऊन आला.
बाबाबरोबर काव्याची भावनिक जवळीक आहे. तो समोर दिसला, की तिला अगदी छोट्या छोट्या गोष्टींचंही दुःख अनावर होतं. अगदी शाळेत, व्हॅनमध्ये कुणी काही बोललं असलं तरीही… पण ‘मी शाळेत जाणार नाही’ असं ती आजवर कधीच बोलली नव्हती.
“काव्या! बाबांना हातपाय धुवू दे. दमून आलेत न ते?” मी काव्याला जवळ घेण्याचा प्रयत्न केला.
मात्र काव्या आणि तिचा बाबा, दोघंही एकमेकांना सोडण्याच्या ‘मूड’मध्ये नव्हते. हळूहळू काव्याचे हुंदके कमी झाले.
“काय झालं? कोणी काही बोललं का?” सतीशनं अंदाज घ्यायचा प्रयत्न केला.
“मी शाळेत जाणार नाही बाबा. सर्वजण मला मुलगा मुलगा म्हणून चिडवतात. आणि आज ताईंनीपण मला ‘मुलांच्या ओळीत बस, तू मुलगा आहेस न?’ म्हटलं. सगळी मुलं मला हसत होती.”
“अरे! ताई असं का म्हणाल्या? त्या तर तुला रोजच पाहतात!”, सतीश म्हणाला.
काव्या परत हुंदके देत म्हणाली, “नाही बाबा. या ताई वर्गावर रोज येत नाहीत.”
आता सगळी परिस्थिती माझ्या लक्षात आली.
“मी उद्या तुझ्याबरोबर शाळेत येऊन ताईंशी बोलेन. तसं त्यांचं चुकलंच म्हणा. असं म्हणायला नको.”
सतीशने आता काव्याला बरंच शांत केलं होतं. विषयांतर करायचं म्हणून मीच म्हटलं, “आज मी काव्याच्या आवडीचे ब्रेड पकोडे केले आहेत. आणि ते ‘बाबा करतो तसे झालेत’ असं कौतुकही झालं आहे बरं!”
“अरे वा! छान. चल काव्या आपण ब्रेड पकोडे खाऊया!” काव्याला अलगद बाजूला करत फ्रेश होण्यासाठी सतीश बाथरूममध्ये गेला. त्या संध्याकाळी मग आम्ही सर्वांनी एकत्र ब्रेडपकोड्यांचा आस्वाद घेतला.
नंतर सतीशने दोघांना गोष्टी सांगायला सुरुवात केली. ऐकता ऐकता दोघंही झोपी गेली. त्यांच्याकडे पाहून समाधान वाटत होतं; पण मला काही झोप येत नव्हती.
मी सतीशला म्हणाले, “वाढवूयात का रे आपण तिचे केस? तिच्या सर्व मैत्रिणींचे केस मोठे आहेत. ती म्हणत नसली, तरी तिलाही केस वाढवायची इच्छा आहे असं वाटतं.”
“हे बघ, केस वाढवायला माझा अजिबात विरोध नाही; पण ‘मुलगी म्हणजे मोठे केस’ हा समज वाढण्याला माझा विरोध आहे. आणि केस वाढवले, तर दररोज सकाळी आवरण्यासाठीच्या वेळेत किमान पंधरा मिनिटं वाढतील. पुन्हा वेळोवेळी केसांची स्वच्छताही आली. आत्ता ती तयार आहे न केस कमी ठेवायला? पुढे मोठी झाल्यावर तिचा तिला निर्णय घेऊ दे.”
सतीशचं म्हणणं पटण्यासारखंच होतं; मात्र काव्या अशी रोज रोज नाराज होऊन घरी येत असेल तर तेही चालणार नव्हतं.
“ठीक आहे. असू देत कमी केस. मात्र तू तिच्याशी एकदा नीट बोल. आणि तिच्या ताईंशीही एकदा शाळेत जाऊन बोलायला हवं. परत तिच्याशी असं बोललं जायला नको.” मी त्याला म्हणाले.
आता सतीश थोडा पालकत्वाच्या जबाबदारीच्या भूमिकेत आला.
“हे बघ, काव्याशी संवाद साधणं आणि ताईंशी बोलून झाला प्रकार समजून घेणं, त्यावर तोडगा काढणं ह्या दोन गोष्टी करणं गरजेचं आहे. पैकी काव्याशी संवाद साधण्याचं काम मी चांगलं करू शकतो. तू उद्या शाळेत जाऊन ताईंशी बोलू शकशील का?
ताईंशी काय आणि कसं बोलायचं याचा विचार करता करता माझा डोळा लागला.
सकाळी डोळे उघडले तेव्हा आवराआवर करून सतीश आणि काव्या ‘मॉर्निंग वॉक’ला निघाले होते. मीही उठून आवरायला घेतलं. मॉर्निंग वॉक ही सतीशला काव्याशी स्वतंत्र आणि मोकळा संवाद साधण्याची जागा वाटते. एक तर सारंग अजून उठलेला नसतो आणि मीही आजूबाजूला नसते. काव्या बाबांशी तिच्या मनात असेल ते सर्व मोकळेपणानं बोलते.
चालता चालता अर्धा-पाऊण तास दोघांच्या मस्त गप्पा झाल्या. कालचा प्रसंग विसरून काव्या आता उत्साहात दिसत होती. सतीश ऑफिसला आणि काव्या शाळेत गेली. मीनाक्षीताई ह्या काव्याच्या वर्गताई. शाळेत फोन करून मी त्यांची वेळ घेतली. दुपारून त्यांनी भेटायला बोलावलं.
शाळेत गेले तेव्हा काही वर्गांची मुलं मैदानात खेळत होती. मी शाळेत पोचल्याचं मीनाक्षीताईंना कळवलं. त्यांनी मला कार्यालयाशेजारच्या खोलीत बसायला सांगितलं. तिथे भिंतींवर मुलांनी त्यांच्या सहलीचे लिहिलेले निवडक अनुभव लावलेले होते, ते वाचत बसले. चौथी-पाचवीच्या मुलांचं इतकं जिवंत अनुभव-लेखन मनाला सुखावणारं होतं. शाळा किती चांगल्या पद्धतीनं काम करते याचं समाधान वाटलंच; शिवाय आपण आपल्या मुलांसाठी चांगली शाळा निवडल्याचंही समाधान वाटलं.
मीनाक्षीताई खोलीत आल्या. मी कालचा सगळा प्रकार त्यांना सांगितला. माझं सर्व त्यांनी नीट ऐकून घेतलं. ‘त्या ताई नवीन असल्यामुळे त्यांच्याकडून असं म्हटलं गेलं’ हाच त्यांच्या स्पष्टीकरणाचा मुख्य मुद्दा होता. अर्थात, माझं काही त्यामुळे समाधान झालं नाही. शेवटी निघत असताना त्यांनी एक सल्ला दिला. ते ऐकून तर मी थक्क झाले.
“तुम्ही काव्याचे केस का वाढवत नाही? केस कमी असल्यामुळे मुलांचा, ताईंचा गैरसमज होतो. त्यामुळे तुम्ही तिचे केस वाढवण्याचा विचार करा.”
मी त्यांच्याशी अधिक काही बोलायचं टाळलं.
माझंच जिथे ताईंच्या सल्ल्यानं समाधान झालं नाही, तिथे सतीशला हे पटणं अजिबातच शक्य नव्हतं.
घडलेला प्रकार सतीशला सांगण्यासाठी मोबाईल काढला, तर त्याचेच दोन ‘मिस्ड कॉल’ होते. त्यानं मेसेजही करून ठेवला होता, ‘संध्याकाळी सहा वाजता ‘संवाद’ संस्थेतर्फे फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये एक गाण्यांचा कार्यक्रम आहे, त्याचे पास घेतलेले आहेत. मुलांना घेऊन तिकडेच ये’.
संध्याकाळी आम्ही तिघं पोचेपर्यंत बरेचजण जमले होते. त्यातल्या कुणाशीही माझा परिचय नव्हता.
काव्याचे प्रश्न सुरू झाले. “आई त्या माणसाला दाढी-मिशा आहेत, मग त्यानं साडी का नेसली आहे?”
दुसऱ्या एकाकडे बघून, “हा मुलगा आहे न? याचे केस का मोठे आहेत?”
याबाबत सतीश नेहमी जे सांगायचा त्याचाच आधार घेऊन मी माझ्या परीनं उत्तर दिलं आणि बाबा आल्यावर त्यांना विचारण्यास सांगितलं.
तेवढ्यात सतीश पोचला. कार्यक्रम सुरू व्हायला थोडाच वेळ होता. आम्ही सर्वजण हॉलच्या दिशेनं निघालो. बाबा भेटताच काव्याचे प्रश्न सुरू झाले. सतीश त्याच्या नेहमीच्या पद्धतीनं उत्तरं देत होता. “केस कमी-जास्त असणं किंवा कपडे ह्यांचा मुलगा मुलगी असण्याशी तसा संबंध नाही… लोक त्यांना जे कपडे वापरायला आवडतात, सोयीचे वाटतात ते कपडे घालतात, तसे केस ठेवतात… हेच तर मी सकाळी तुला सांगत होतो… आता प्रत्यक्ष बघितलं ना?”
सकाळच्या त्यांच्या संवादाला आधार मिळाल्याचं समाधान सतीशच्या चेहऱ्यावर उमटलं.
आम्हाला सर्वांना कार्यक्रम आवडला; अगदी सारंगही गाण्यांचा छान आस्वाद घेत होता. निघेनिघेपर्यंत मात्र दोघंही झोपेला आली. परतीच्या प्रवासात मी शाळेत ताईंशी झालेलं बोलणं सतीशला सांगितलं. तोही प्रचंड अस्वस्थ झाला. शांतच बसला.
थोड्या वेळानं मौन सोडत म्हणाला, “माझ्यासाठी तू एक गोष्ट करशील का?”
मला काही अंदाज येत नव्हता. “काय करायचं आहे सांग तर. आपल्या सर्वांच्या हिताचं असेल तर करेन की.”
“उद्या आपण दोघं टक्कल करूयात. सगळे केस काढायचे.”
“आणि मुलं?”
“ती म्हणाली तर त्यांचेही.”
मीनाक्षीताईंची भूमिका म्हणजे शाळेची भूमिका नसेलही; पण आम्ही सर्वांनी केस काढून त्यांच्या त्या विचाराला उत्तर देणं हे मलाही पटलं. आम्हाला काही सिद्ध करायचं नव्हतं; फक्त काव्यासोबत उभं राहायचं होतं. मग काय दुसऱ्याच दिवशी चौघांनी एकत्रच न्हाव्याचं दुकान गाठलं. तिथे दुकानातही केस मोठे असणं, छोटे असणं या विषयी काव्याशी बोलणं सुरू होतंच…
(टीप : ही कथा काल्पनिक आहे. मात्र कथेत मांडलेले प्रश्न आणि अनुभव आपल्या समाजात अनेक मुलांना वेगवेगळ्या स्वरूपात येत असतात. बाह्यरूप, कपडे किंवा केसांच्या आधारे मुलांच्या ओळखीबद्दल ठोकताळे मांडण्याऐवजी त्यांना स्वतःसारखे राहण्याची मोकळीक देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.)
लहानपणी बाबा सारखाच आजारी पडायचा. त्याला झाला नसेल असा एकही बालरोग नव्हता. त्याला गोवर झाला होता, गालगुंड झालं होतं, आणि डांग्या खोकलाही झाला होता. प्रत्येक आजारानंतर त्यात काहीतरी गुंतागुंत व्हायचीच. आणि बरं होताहोताच छोटा बाबा पुन्हा आजारी पडायला तयार असायचा.
आता शाळेत प्रवेश घेण्याची आणि शाळा सुरू होण्याची वेळ आली, तरी बाबा आपला नेहमीप्रमाणे आजारीच होता. एकदाचा बरा होऊन पहिल्यांदाच शाळेत गेल्यावर त्याच्या लक्षात आलं, की त्याचे सगळे वर्गमित्र बऱ्याच दिवसांपासून अभ्यासाला लागलेले होते. त्यांच्या एकमेकांशी ओळखी झालेल्या होत्या, आणि वर्गशिक्षिकाही प्रत्येकाला नावानिशी ओळखत होती. पण छोट्या बाबाला मात्र कोणीच ओळखत नव्हतं. सगळे त्याच्याकडे टक लावून बघत होते. त्याला कसंसंच झालं; खास करून काही मुलांनी त्याला वेडावून दाखवलं तेव्हा. एका मुलानं तर त्याला मुद्दाम पाय घालून पाडलं. छोटा बाबा धडपडलाच. पण तो तरीही रडला नाही. तो लगेच उठला आणि त्यानं त्या मुलाला ढकललं. मग काय! तो मुलगा पडला. तो मुलगाही लागलीच उठला आणि त्यानं छोट्या बाबाला ढकललं. मग छोटा बाबा पुन्हा पडला. पण यावेळीही तो रडला नाही. त्यानं पुन्हा त्या मुलाला ढकललं. असं ते एकमेकांना दिवसभरही ढकलत राहिले असते, पण तेवढ्यात घंटा वाजली. मुलं रांगेत वर्गात आली आणि आपापल्या जागी बसली. आपण कुठे बसायचं ते छोट्या बाबाला कळत नव्हतं. वर्गाशिक्षिकेनं त्याला एका मुलीच्या शेजारी बसायला सांगितलं. सगळी मुलं हसू लागली. जिच्या शेजारी तो जाऊन बसला, ती मुलगीही हसत होती. छोट्या बाबाला रडावंसं वाटत होतं. पण अचानक त्याला सगळं खूप मजेशीर वाटलं, आणि तो हसलाच. मग वर्गशिक्षिकाही हसली.
“छान केलंस. मला वाटलं आता तू रडायला लागशील”, ती म्हणाली.
“मलाही तसंच वाटलं होतं”, छोटा बाबा म्हणाला. यावर सगळे पुन्हा हसले.
“मुलांनो!” वर्गशिक्षिका म्हणाली, “तुम्हाला जेव्हा जेव्हा रडावंसं वाटेल, तेव्हा हसण्याचा प्रयत्न करा. हा सल्ला तुम्हाला आयुष्यभर उपयोगी पडेल. चला, आता आपण धड्याकडे वळूया.”
त्या पहिल्याच दिवशी बाबाला शोध लागला, की तो त्याच्या वर्गातल्या सगळ्या मुलांपेक्षा चांगलं वाचू शकत होता. आणि त्याच्या हेही लक्षात आलं, की त्याचं हस्ताक्षर सगळ्यांपेक्षा वाईट होतं. मात्र सगळ्यांना जेव्हा कळलं, की बाई शिकवत असतानादेखील हा सतत बोलण्यातच पुढे असतो, तेव्हा बाईंनी बोटानंच त्याला शांत राहण्याचा इशारा केला.
त्यांची शिक्षिका चांगली होती. थोडीशी कडक होती, पण मायाळूही होती. तिच्या शिकवण्यात मजा असायची. छोट्या बाबाला तिचा सल्ला आयुष्यभर लक्षात राहिला. तो त्याचा शाळेचा पहिलाच दिवस होता ना! त्यानंतर असे अनेक विशेष दिवस आले आणि गेले. शाळेत असताना छोट्या बाबाच्या बाबतीत अनेक मजेशीर, दुःखद, चांगल्या आणि वाईट गोष्टी घडल्या. पण ते परत केव्हा तरी!
ज्येष्ठ समाजवादी विचारवंत, लेखक, महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्ष आणि युवक क्रांती दलाचे (युक्रांद) संस्थापक डॉ. कुमार सप्तर्षी ह्यांचे नुकतेच निधन झाले. संवाद, विवेक आणि संविधानिक मूल्यांवर अढळ श्रद्धा असलेली व्यक्ती म्हणून आपल्याला त्यांची ओळख होती.
येरवडा विद्यापीठातील दिवस, व्यक्तिरंग मी पाहिलेले, धर्माबद्दल, सत्याग्रही, सत्याग्रही विचारधारा ही त्यांची सर्वांनी, विशेषतः तरुणांनी, अभ्यासावी अशी ग्रंथसंपदा आहे. यूट्यूबवर त्यांची अनेक व्याख्याने उपलब्ध आहेत. सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीतील त्यांचे योगदान समजून घेण्यासाठी ही व्याख्याने निश्चितच उपयुक्त ठरतात. ‘मनुस्मृती‘ वरील त्यांचे व्याख्यानही जरूर ऐकावे असे आहे.
आणीबाणीच्या विरोधात झालेल्या आंदोलनात त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. एकूणच त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाचा मोठा भाग आंदोलने आणि सत्याग्रही संघर्षांनी व्यापलेला होता. जातिव्यवस्था आणि सामाजिक विषमतेवर निर्भीडपणे भाष्य करणारा प्रभावी आवाज आता आपण गमावला आहे.
पालकनीती परिवारातर्फे डॉ. कुमार सप्तर्षी ह्यांना विनम्र आदरांजली!
– संपादक, पालकनीती
बाबा नेहमीच सोबत असायचा काकाच्या. कालपण घरी दुपारी दोन वाजल्यापासून गप्पा, चर्चा, नियोजन, विनोद सुरू होते दोघांचे. संध्याकाळी साधारण साडेपाच वाजता खाणं झालं. मग सरबत घेताना एक घोट अडकला आणि एकदम मान टाकली. तीन दिवसांपासून खोकला आणि लंग इन्फेक्शन होतं. घरी ट्रीटमेंट सुरू होती. त्यांना लगेच जोशी हॉस्पिटलला नेलं; पण ते आधीच निघून गेलेले होते. नुकतेच ते पायावरील शस्त्रक्रियेतून बरे होत होते. कुठल्याही आजारपणाला घाबरून खचून जाणं त्यांना माहीत नव्हतं. चालायचा सराव करून लवकरच त्यांचं ऑफिसला जाण्याचं नियोजन सुरू होतं. त्यामुळे त्यांचं अचानक निघून जाणं आम्हाला धक्कादायक वाटलं.
नंतर विचार करताना वाटलं, की ते नेहमीच भरभरून आयुष्य जगत होते. कुठलाही आजार त्यांना थांबवू शकला नाही. त्यामुळे ते कधीही गेले असते तरी असेच गेले असते – गप्पा मारत… हसत खेळत…
मध्यंतरी मी ‘मैं वापस आऊंगा’ हा सिनेमा बघितला. तेव्हापासून मनात रेंगाळतोय. खूप दिवसांनी असा मनाला भिडणारा, आशादायक सिनेमा बघितल्याचं समाधान आहे.
धर्मावरून होणाऱ्या हिंसा, माणसामाणसात पडणारी फूट हे सिनेमाचं भांडवल असतानाच्या सध्याच्या काळात हा सिनेमा खूप ‘सुकून’ देणारा आहे. दंगली कोण घडवून आणतं, त्यामागे कोणाचं नियोजन असतं, फाळणीमागचं राजकारण काय होतं, कोणाचं काय चुकलं या प्रश्नांचा ऊहापोह करण्याच्या भानगडीत हा सिनेमा पडत नाही. धर्म स्वतःशी ठेवून एकमेकांसोबत गुण्यागोविंदानं नांदणाऱ्या, धर्मापलीकडे जाऊन माणूस म्हणून जगू पाहणाऱ्या, मानवी भावभावनांच्या मूलभूत गरजांच्या विविध छटा जगणाऱ्या माणसांची ही गोष्ट.
फाळणी आणि त्याच्याशी जोडलेल्या घडामोडींमुळे ९५ वर्षांच्या आजोबांचं तारुण्यातलं प्रेम सफल होऊ शकत नाही. त्याला ‘क्लोजर’ देण्यासाठी त्यांच्या नातवानं केलेली धडपड आणि त्या प्रक्रियेत झालेला त्याचा प्रवास हा सिनेमाचा विषय. धर्म, देश यांचा अतिरेकी हस्तक्षेप माणसाचं आयुष्य कसं सैरभैर करून टाकतो, मुळापासून उखडून टाकतो हे पडद्यावर अनुभवताना जीव तीळतीळ तुटतो. मनाला दिलासा मिळण्यासाठी प्रेम, आदर, संयम या गोष्टींना पर्याय नाही ह्याची खूणगाठ सिनेमा पाहिल्यावर पुन्हा पक्की होते.
आपल्यामध्ये प्रेम करण्याची, एखाद्या गोष्टीत स्वतःला झोकून देण्याची अपार शक्ती असते. ही शक्ती न वापरता आपण जगत राहिलो, तर आयुष्यभराची वणवण, अर्थहीनता तर वाट्याला येतेच, शिवाय मरणही शांततेत येत नाही असं हा सिनेमा सुचवतो. प्रेम करण्याच्या, झोकून देण्याच्या हुकलेल्या संधी डोळ्यासमोरून तरळून जातात. भविष्यात उत्कटतेनं जगण्याचा, कृत्रिम मर्यादांना बळी न पडण्याचा नकळत संकल्प केला जातो.
हा सिनेमा विशेष लक्षात राहील तो त्या निमित्तानं लेकीशी झालेल्या संवादामुळे. सिनेमा बघून बाहेर आल्यावर माझी लेक भारावून मला म्हणाली, “असं प्रेम बघून माझा खऱ्या प्रेमावर विश्वास बसतोय!” नव्या पिढीशी जुळवून घेऊ पाहणाऱ्या मला धक्काच बसला. तिच्या स्वप्नाळू डोळ्यांत मला काही वर्षांपूर्वीची मीच दिसले, आणि मन सावध झालं.
‘सच्चा प्यार जिंदगीमें एकही बार होता हैl सबके लिए कहीं न कहीं, कोई न कोई बना होता हैl’ अशा अर्थाचे संवाद असणारे कितीतरी हिंदी सिनेमे आठवले. किती स्वप्नं दाखवतात असे सिनेमे! आपल्या आयुष्यात एक व्यक्ती येईल, ती आपल्यावर जिवापाड प्रेम करेल, आपण त्या व्यक्तीसाठी सर्वात महत्त्वाचं माणूस असू, तिच्या मनात सतत आणि फक्त आपणच असू (आणि अर्थात आपल्याही मनात फक्त तीच व्यक्ती असेल!)… अशी स्वप्नं. प्रेमाच्या असंख्य छटा दाखवणारी स्वप्नं… अशी स्वप्नं उराशी बाळगून मोठे झालेले माझ्या पिढीतले माझ्यासारखे कितीतरी मित्रमैत्रिणी डोळ्यांसमोर तरळले. काही त्या गोड स्वप्नातून खाडकन् जागे झालेले, सिनेमातलं ‘तसं’ प्रेम ही केवळ फॅन्टसी असते, तसं केवळ सिनेमा, कथा-कादंबऱ्यांत घडतं, ती एक कविकल्पना असते अशा निष्कर्षाप्रत पोचलेले, काही अशा स्वप्नांपेक्षाही गोड ‘एक दुजेके लिए’ आयुष्य जगणारे, तर काही अशा कल्पना कवटाळून बसलेले असल्यामुळे आपला जोडीदार आपल्यावर झोकून देऊन ‘तसं’ प्रेम करत नाही असं वाटून सतत मनात कुढत बसणारे किंवा हे ‘तसं’ प्रेम नाही म्हणून घटस्फोट देऊन ‘तशा’ प्रेमाच्या शोधात भरकटलेले असेही कितीतरी जण आठवले.
अशा सिनेमांमुळे लग्न, प्रेम, लैंगिकता याविषयी मनात निर्माण झालेला गोंधळ मी अजूनही निस्तरते आहे. अशा कल्पनांमुळे एखाद्याच्या प्रेमावर ‘खरं प्रेम’ – ‘खोटं प्रेम’ असे शिक्के मारले जाऊ शकतात. लैंगिकतेकडे निकोप दृष्टीनं बघणं, स्वतःच्या आणि इतरांच्याही स्वतंत्र लैंगिकतेचा आदर करणं कठीण होऊ शकतं. तसं झाल्यास मुक्तपणे प्रेम करता येत नाही आणि मोकळेपणी अनुभवताही येत नाही.
लेकीला स्वतःच्या आणि इतरांच्या प्रेमाचा आदर करता यावा ह्यासाठी माझी धडपड चालू होती. खरं तर लैंगिकता शिक्षणाचं हेही एक महत्त्वाचं उद्दिष्ट आहे असं मी मानते. मला माझ्या पूर्वग्रहदूषित विचारांतून बाहेर पडण्यासाठी मानसशास्त्राचा अभ्यास करावा लागला. निदान लेकीनं तरी या विषयाकडे मोकळ्या मनानं, कोणत्याही किल्मिषांशिवाय बघावं म्हणून तिच्याशी बोलून या विषयाच्या तळाशी जायचंच असं ठरवून मी संवाद रेटून धरला.
आताची पिढी कशातच अडकून न राहणारी, कोणत्याही त्रासदायक गोष्टीला लगेच ‘क्लोजर’ देऊन ‘मूव्ह ऑन’ करण्याचा विचार करणारी, व्यावहारिक. तरी या सिनेमानं लेक इतकी भारावून का जावी याचं मला आश्चर्य वाटलं.
मी तिला विचारलं, “तर मग कोणत्या प्रेमाला खरं प्रेम म्हणतात?”
त्यावर ती म्हणाली, “७५ वर्षं कोणी एकाच व्यक्तीचा विचार करत असेल तर ते खरंच प्रेम असेल; म्हणजे ‘फिजिकल इंटिमसी’च्या पलीकडे जाणारं. आजकाल मुलांना प्रेम म्हणजे फिजिकल इंटिमसी वाटते. किंवा तो त्यांच्या प्रेमाचा महत्त्वाचा भाग असतो. जियाचं लग्न झालंय हे समजल्यावरही किनूने अकांडतांडव केलं नाही, तिच्यावर हक्क दाखवला नाही, तिचा राग राग केला नाही. त्याचं प्रेम संपलं नाही, पण तरी तो शांत होता. दुःख पचवलं त्याने. हे खरं प्रेम.”
हुश्श! म्हणजे समोरच्या व्यक्तीवर हक्क न गाजवणं, तिच्या मनाचा विचार करणं, प्रेम एकतर्फी असलं तरी ते स्वीकारणं म्हणजे खरं प्रेम हे तिला छान कळलं होतं.
शेवटी प्रेम ही एक भावना आहे. आपल्याला ज्या व्यक्तीबद्दल वाटतं त्या व्यक्तीला आपल्याबद्दल वाटेलच असं नाही. किंवा इतरही सामाजिक कारणांमुळे प्रेम सफल होईलच असं नाही. आपल्याकडे प्रेम सफल होणं आणि लग्न यांची सरमिसळ केली जाते. प्रेमाचं रूपांतर लग्नात झालं, तरच ते प्रेम सफल झालं असं मानलं जातं. प्रेम ही नैसर्गिक गोष्ट आहे; ती सफल होणं न होणं ही सामाजिक!
“जियाचं लग्न झालंय हे किनूला कळल्यावर त्यानं तो विषय तिथेच संपवला असता, इतका मरेपर्यंत ताणला नसता, तरी त्याचं प्रेम खरं आहे असं तू मानलं असतंस का?” मी पिच्छा सोडला नाही.
“म्हणजे… त्यानं विषय संपवला असता, तरी त्याच्या मनात प्रेम राहिलंच असतं ना! कारण ते खरं प्रेम होतं…” लेक आजोबांच्या खूपच प्रेमात होती.
सात दशकांपेक्षा जास्त काळ कोणाबद्दलचं प्रेम मनात ठेवून जगणाऱ्या सिनेमातल्या आजोबांचं प्रेम मला मात्र खटकत होतं, कारण त्यामुळे त्यांच्या इतर नात्यांवर त्याचा परिणाम झाला होता. शिवाय जियासुद्धा त्यांची वाट बघत राहिली, मोकळेपणानं जगू शकली नाही. काही वेळा भावनांना योग्य वेळी क्लोजर देणं गरजेचं असतं. नाहीतर त्या कितीतरी काळ त्रास देत राहतात. क्लोजर देण्यानं त्या भावना संपत नाहीत; पण त्यांचं योग्य नियोजन करणं, वास्तव स्वीकारणं सोपं जातं आणि त्यांचा काही नकारात्मक परिणाम होत नाही.
मला वाटतं प्रेम ही अशी भावना आहे जी आयुष्याला अर्थपूर्ण, सुंदर बनवते. प्रेमात सगळं जादुई वाटतं. सगळं जग सुंदर, अर्थपूर्ण वाटतं. आत्मविश्वास वाटू लागतो, वाढीस लागतो. प्रेम केवळ अनुभवायचं आणि जगायचं असतं. समोरच्यालाही आपल्याबद्दल तसंच वाटत असेल तर ‘सोने पे सुहागा!’ पण तसंच असण्याची गरज नाही. प्रेम प्रत्येकासाठी आपापल्या गरजेनुसार, आयुष्यातील टप्प्यानुसार वेगवेगळं असतं, वेगवेगळ्या व्यक्तींसाठी असू शकतं. आणि तसं ते एकमेकांच्या गरजेनुसार बदलत असेल तरच मुरतं.
आजोबांचं प्रदीर्घ काळचं प्रेम बघून ‘मला असं प्रेम करता येईल?’ अशी शंका येणारा निर्वैर (सिनेमातला नातू) असो किंवा ‘मला आयुष्यात असं प्रेम मिळेल?’ असा प्रश्न विचारणारी त्याची मैत्रीण – दोघांनाही अशा अर्थपूर्ण जगण्याची आस आहे. ही आस सगळ्यांनाच असते. लेकही तिच्या भारावलेपणातून हेच मांडत होती. खरं / खोटं, चांगलं / वाईट, योग्य / अयोग्य असे शिक्के न मारता प्रेमभावना स्वीकारली, तरच मनातली ही आस पूर्ण होऊ शकते.
“पण मग मुलं जे ऊठसूठ प्रपोज मारतात, विचार करायला वेळपण देत नाहीत, एकीने नाही म्हटलं की लगेच दुसऱ्या मुलीच्या मागे लागतात, प्रेम म्हणजे त्यांना पोरखेळ वाटतो, ते कसं योग्य?” लेक काहीशा चिडक्या, दुखऱ्या स्वरात म्हणाली. आपल्याला गृहीत धरलं जातं, आपल्या मतांचा आदर केला जात नाही, आपल्याला महत्त्व दिलं जात नाही, प्रेमाला गांभीर्यानं घेतलं जात नाही अशा किती गोष्टींचा राग आणि दुःख… अनेक कंगोरे होते या प्रश्नाला.
“हो, पण तुझं नाही का असं होत, की काही काळ कोणीतरी आवडतं, पण त्या व्यक्तीला अजून समजून घेतलं की ते प्रेम कमी होतं?” मी उत्तर देण्यासाठी चाचपडत होते.
“खूप वेळा होतं. बरेचदा कोणीतरी दिसण्यावरून आवडतं. पण त्याचं बॅकग्राऊंड, विचार समजले की ते आवडणं कमी होतं”, लेक म्हणाली. तिच्या मैत्रिणीला आपली मतं ठामपणे मांडणारी मुलंच आवडतात, त्यामुळे तिच्यासाठी ‘लव्ह ॲट फर्स्ट साईट’ अशक्य हेही या निमित्तानं समजलं. प्रेमाच्या विविध छटांबद्दल आम्ही बोललो.
“पण मुली ऊठसूठ प्रपोज नाही ना करत…” लेकीनंच तिच्या प्रश्नाचं उत्तर दिलं. मी ते फक्त परत मांडण्याचा प्रयत्न केला. “प्रेम कोणावर, कधी, कोणी, किती करावं यावर काही बंधनं नाहीत. ते होतं तसं होतं. त्या भावनेला योग्य / अयोग्यचे शिक्के मारू नयेत. पण त्यावर केलेली कृती योग्य किंवा अयोग्य असते. समोरच्याला त्रास होणार नाही, तिचा आदर-सन्मान राखला जाईल, तिची संमती असेल आणि कोणत्याही नात्याची फसवणूक होणार नाही अशा पद्धतीनं प्रेम करणंच फक्त योग्य. प्रेमाला नकार देण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे आणि तो नकार पचवणंसुद्धा शिकलं पाहिजे.” लेकीचं समाधान झाल्यासारखं वाटलं.
या निमित्तानं मला लैंगिकता शिक्षणाच्या वर्गात एका विद्यार्थ्याशी झालेला संवाद आठवला.
“प्रपोज करण्याचा अर्थ काय असतो रे?” मी घाबरत विचारलं.
“म्हणजे मग ते एकमेकांचे गर्लफ्रेंड-बॉयफ्रेंड बनतात. एकमेकांचा हात धरू शकतात, एकमेकांना हात लावू शकतात. एकत्र कुठे जाऊ शकतात.”
प्रपोज करणं हा लैंगिक ‘एक्सप्लोरेशन’चा भाग आहे, आपल्या डोक्यात असलेली ‘लॉंग टर्म कमिटमेंट’ नाही हे लक्षात आल्यावर मी जरा निश्चिंत झाले होते.
हा अनुभव मी लेकीला सांगितला. त्यावर, “मग प्रेम आणि लग्न यांचा संबंधच नाही का?” असं तिनं विचारल्यावर मला खूप आनंद झाला.
लग्न ही सामाजिक संस्था असल्यानं त्यात प्रेमाबरोबरच इतरही अनेक गोष्टी येतात, व्यवहार येतो, रोजच्या जगण्यातले संघर्ष येतात. ह्या सगळ्यात प्रेम मागे पडू शकतं. किनू आणि जिया यांचं लग्न झालं असतं तर ते कसं असतं माहीत नाही. मानसशास्त्राचा अभ्यास करताना माझ्या मनातली ‘खरं प्रेम’ ही संकल्पना बदलली. कोणत्याही नात्यात चढउतार येतातच; पण तसे ते आले म्हणून प्रेमच नाही असं मानायची गरज नाही. प्रेम अशा चढउतारांना सामोरं जाण्याची शक्ती देतं. काही वेळा तर प्रेम आहे म्हणून वेगळं होण्याचा निर्णयही घेतला जातो – एकमेकांना स्पेस देण्यासाठी – हेही पाहिलंय. दोघांनाही नातं फुलवायचं असेल, तर प्रेम करता येऊच शकतं. प्रेम करणं शिकता येऊ शकतं, किंबहुना शिकावं लागतं, त्यासाठी वेळ द्यावा लागतो. समोरच्याला आणि स्वतःलाही समजून घ्यावं लागतं. ती जवळीक अनुभवण्यासाठी आपण आधी भावनिकदृष्ट्या तयार असावं लागतं, स्वतःवर प्रेम करायला शिकावं लागतं; मग तो प्रेमविवाह असो की जुळवून आणलेला.
कोणतंही नातं दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी प्रयत्न करावेच लागतात, ते आपोआप होत नाही, हे मानसशास्त्र शिकल्यावर सिनेमातलं ‘तसं’ प्रेम हे अर्धसत्य आहे हे समजून घ्यावं आणि आताचं आहे ते नातं फुलवण्यासाठी काय करता येईल (ते विभक्त होऊनही फुलू शकतं!) यावर लक्ष केंद्रित करावं, हेच ‘खरं’ प्रेम आणि पूर्ण सत्य असं माझं मत झालं.
सिनेमात जियाचा जोडीदारही समजूतदार दाखवलाय. त्याला त्यांच्या प्रेमाबद्दल ठाऊक होतं आणि ते मान्यही होतं; पण त्यानं नाईलाजानं, तिच्या रक्षणासाठी तिच्याशी लग्न केलं होतं हेही किती सुंदर. लग्न आणि प्रेम या दोन गोष्टींना जोडण्याची गरज नाही हे सांगणारं. ‘पॉली-ॲमरी’चं किती छान उदाहरण. पण किनूआजोबांच्या मनात या प्रेमाबद्दल स्पष्टता नव्हती, त्यामुळे शेवटपर्यंत ते त्या प्रेमात अडकून राहिले. आणि कदाचित जियाआजीसुद्धा. त्यांनी आपल्या इतर नात्यांना पूर्ण न्याय दिला नाही असं वाटतं. अशा प्रेमाचं आपल्याकडे उदात्तीकरण करण्यात येतं आणि मग मनाचा गोंधळ उडतो. अशा उदात्त, आदर्श प्रेमाची वाट बघत रोजचं आयुष्य अवघड बनवलं जातं.
“प्रेमामध्ये कोणी स्वतःला समजून उमजून ७५ वर्षं अडकवून घ्यायला तयार असेल आणि त्याचे परिणाम भोगायलाही तयार असेल, तर त्या प्रेमाला क्लोजर देण्याचा तुझा अट्टाहास का? क्लोजर दिल्यावर त्यांची इतर नाती सुधारतीलच हे कशावरून?” लेकीनं भरल्या सुरात विचारलं तेव्हा मात्र मी विषय तिथेच थांबवला.
वाटलं, बघू दे की तिला स्वप्नं. आपण आपली भीती तिच्यावर लादण्याचा प्रयत्न करतोय का?… आजूबाजूला केवळ अस्थिरता दिसत असतानाही निराश न होता अशी स्वप्नं दाखवणं हेच अशा सिनेमांचं यश!
भावनांना पुरेसा वेळ न देता सतत ‘मूव्ह ऑन’ करत राहिलो, तर कुठेच रुजता येणार नाही. आणि ‘मूव्ह ऑन’ करण्याचा प्रयत्नच केला नाही, तर आयुष्यभर फक्त ‘कॅरी ऑन’ करत एकाच ठिकाणी राहावं लागेल. दोन्हीचा मध्य गाठता आला पाहिजे. नवीन पिढी सतत ‘मूव्ह ऑन’ करते म्हणून त्यांचं प्रेम खोटं आणि जुनी पिढी खूपच ‘कॅरी ऑन’ करते म्हणून त्यांचं प्रेम भारी, खरं तर असे शिक्के मारायची गरज नाही एवढाच माझा मुद्दा होता. लेकीनं त्यापलीकडे विचार करायला भाग पाडलं. प्रेमाचे अनेक पैलू असतात हे भान ठेवून आपण सिनेमा बघितला, तर काही खटकणार नाही आणि कशानं भारावूनही जायला होणार नाही. ह्या स्पष्टतेनं हा सिनेमा बघावा आणि प्रेम साजरं करावं.
संवाद व्हायचा असेल, तर स्वतःची आणि मुलांची ‘टु-डु लिस्ट’ बाजूला ठेवावी लागते, अशी नवी दृष्टी इतक्यातच प्राप्त झाली होती तिला. तरीही प्रत्येक वेळी तशी ती बाजूला ठेवणं शक्य नसतं. ‘हे’ काम वेळेत झालं नाही, तर अजून कोणाचं तरी काम अडेल… ‘ते’ काम वेळेत झालं नाही, तर कोणीतरी रागवेल… गृहपाठ वेळेत केला नाही, तर उद्या वर्गात ताई कशा बोलतील… हा विचार करून रात्री झोपताना मुलाला ताण येईल, ऑफीसचं काम वेळेत झालं नाही, तर आपल्याला ताण येईल… एक ना दोन! आयुष्य म्हणजे टु-डु लिस्ट आणि जगणं म्हणजे ती लिस्ट पूर्ण करत राहणं या विचारांनी तिला उबग आला होता.
रविवार संध्याकाळ. बाहेर पावसाची रिपरिप चालू होती. ११ वर्षांचा मितानही कधी नव्हे ते खाली मित्रांशी खेळायला जायला उत्सुक नव्हता. रेनकोट घालून खेळायला मजा येत नव्हती आणि पूर्ण भिजावंसंही वाटत नव्हतं. मिळालेला हा वेळ एक क्राफ्ट करण्यासाठी वापरायचा असं त्याचं नियोजन होतं. त्यासाठीचा पुठ्ठा त्याला मागच्याच आठवड्यात घरी आलेल्या काजू-कतलीच्या खोक्यातून मिळाला होता. रिकामी सिरिंज आणि काही रबर बॅंड कोपर्यावरच्या दुकानातून आणलेले होते. हे क्राफ्ट एका बैठकीत पुरं केलेलं चांगलं असतं असं त्याला पूर्वीच्या दोन अनुभवांवरून उमगलं होतं. काकाला वाढदिवसाची भेट म्हणून देण्यासाठी त्याला हे मनापासून आणि मन लावून तयार करायचं होतं.
आता दोघंही आपापल्या वाटेनं जाऊन कामाला लागणार, एवढ्यात ती ज्या व्हॉट्सॅपच्या मेसेजमध्ये गुंतली होती त्यातून डोकं वर काढत म्हणाली, “जंतरमंतरला चाललेल्या आंदोलनाच्या ठिकाणी जे डॉक्टर्स काम करत होते त्यांच्याविषयी आलंय. तुला वाचून दाखवू?” आपल्याला काय ऐकायला आवडतं, चालतं, उत्सुकता असते याची आईला जाण आहे या विश्वासानं मितान ‘हो’ म्हणाला. नाहीच आवडलं तर मध्ये थांबवता येतं हेही तो जाणून होता.
फेसबुकवरची ती पोस्ट वाचायला तिनं सुरुवात केली. मेडिकलचे विद्यार्थी, तरुण डॉक्टर यांनी काय परिस्थितीत काम केलं, कशा प्रकारे काम केलं, एवढ्या अवघड परिस्थितीत अनोळखी लोकांशी बोलून, एकत्र येऊन काम केलं. आंदोलनातील मुलांना कसं मारण्यात आलं, त्यांना कुठे आणि कशा जखमा झाल्या वगैरे वाचत असताना मितान फुटला. रडू लागला. तो संवेदनशील आहे हे तिला ठाऊक होतं. वेगवेगळ्या वेळी त्याचं रडणं सहज बाहेर पडत असलं, तरी तिच्यासाठी ते ‘रोज मरे…’ झालेलं नव्हतं. त्याची ही संवेदनशीलता तिनं संवेदनशीलतेनं जपली होती. ‘मुलींसारखा काय रडतोस!’ असं त्याला मित्रांकडून मानहानीपूर्वक ऐकावं लागत असलं, तरी ‘आपल्या मुलाला रडू येतं’हे तिला महत्त्वाचंच वाटायचं. रडू न येणार्या किंवा रडू न शकणार्या पुरुषांपेक्षा रडणारे पुरुष भले अशी एक आपली तिची धारणा!
“आई, असं खरंखुरं मारतात पोलीस त्यांना?”
आजकालच्या मुलांनी घरीदारी, शाळेत खूपच कमी किंवा अजिबातच मार खाल्लेला नसतो. या पार्श्वभूमीवर पोलिसांनी केलेला लाठीमार हा मितानला मोठा आणि अशक्यप्राय गुन्हा वाटत होता.
“असं कसं मारू शकतात ते?”
“पोलिसांनी आंदोलकांना असं मारायचं आहे हे कोण ठरवतं?”
“पण पोलिसांना ते मान्य कसं होतं?”
त्याचे अनेक प्रश्न… आणि त्या अनुषंगाने घडलेले अनेक प्रसंग ती सांगत राहिली.
‘आपण अशा प्रकारे मारणार नाही’ असं एका पोलिसानं सांगितलं.आणि वरिष्ठांनी ते मान्य केलं नाही तेव्हा त्यानं ठामपणे राजीनामा दिला हे ऐकून मितानला बरं वाटलं. नोकरीसाठी, पैशासाठी लोकांना आपल्याला न पटणाऱ्या गोष्टीही मनाविरुद्ध कशा करत राहाव्या लागतात हे त्याच्यासाठी आश्चर्यचकित करणारं होतं.
“असे कसे काय लोक स्वतःच्या जिवावर उदार होतात गं आई?”
“आई, तुला आंदोलनांना जाताना भीती नाही का वाटत? तुला मारलं तर!”
कित्ती छटा होत्या ह्या सगळ्या भावनांना. गांधींचा सत्याग्रह त्याने यापूर्वीही ऐकला होता आणि तरीही त्याला हे प्रश्न नेहमीच पडले होते. ही संधी साधून तिनं परत एकदा सत्याग्रहाची मानसिक ताकद काय असते, आजच्या काळातही हा पूर्ण लढा अहिंसेच्या मार्गानं व्हावा असं लोकांनी कसं ठरवलं वगैरे गोष्टी सांगितल्या.
समोरच्यानं मारूनही आणि आपल्याला शक्य असूनही आपण ठामपणे उभे राहतो, त्याला मारत नाही ह्यात काही तरी विशेष आहे हे त्याला हळूहळू जाणवत होतं. पूर्णपणे मान्य होतं असं नाही, पण कळत मात्र होतं.
“आई, तुलापण पकडलं तर?”
“अरे, आपल्याकडे पोलीस इतकी टोकाची भूमिका घेत नाहीत. आपलं शहर त्या मानाने शांत आहे. पोलीस सहकार्य करतात. कधीकधी पकडलं तर ते भीती निर्माण करण्यासाठी; पण मग सोडूनही देतात. आणि आपण जोवर शांततेच्या मार्गानं जातोय, तोवर शक्यतो नाही काही करत. जंतर मंतर दिल्लीत आहे. तिथे ते वाढत जाणारं आंदोलन चिरडण्याचा प्रयत्न करतात. स्विगी झोमॅटोनं अन्न आणून देणार्यांना नंतर नंतर तिथे जाऊ देईनात. तिथली सार्वजनिक शौचालयं बंद केली…”
तिथले खरेखुरे तपशील सांगताना ती चेहर्यावरून तरी शांतच दिसत होती. गेले १५-२० दिवस अस्वस्थतता, भीती, राग, हतबलता, अपराधीभाव या सगळ्यातून जाताना तिच्या भावनांचा नको त्या ठिकाणी झालेला उद्रेक त्यानं पाहिला होता; पण हे सगळं कशामुळे याची कल्पना मात्र त्याला आता येत होती.
“आई, तुला वाईट नाही का वाटत आहे? तुझ्या चेहर्यावर नाही दिसत तसं…”
ती मंद हसली. “वाटतंय ना… गेले अनेक दिवस वाटतंय. मलाही जंतरमंतरला जावं असंच वाटत होतं. आपण तिथे जात नाही आहोत, तर आपण भ्याड आहोत असंही वाटत होतं. पण माझ्यावर असलेली घरची आणि तुझी जबाबदारी मी पूर्ण करायला पाहिजे हेही कळत होतं. त्यामुळे ते सांभाळून किमान पुण्यातल्या आंदोलनाला तरी आपण जायलाच हवं असं मी ठरवलं आणि तशी मी गेले.”
“आई, मी नाही जाणार आंदोलनांना कधीच. पण मी गप्पपण नाही बसणार. हे असं होऊ नये म्हणून काय करता येईल ते मी करेन.”
त्याच्या पहिल्या अर्ध्या वाक्यानं झालेलं धस्सं आपण चेहर्यावर दाखवलं नाही हे बरं झालं असं तिला पुढचं अर्धं वाक्य ऐकताना वाटत राहिलं. त्याच्या आवडीच्या रोबोटिक्सच्या विश्वात घुसत तिथे काही उत्तरं सापडतील का या खर्या आणि कल्पनेतल्या विश्वात ती दोघं थोडा वेळ रेंगाळली.
या आंदोलनात किती विद्यार्थी मारले गेले, देशभरात किती शहरांतून पाठिंबा म्हणून अशी आंदोलनं झाली अशीही काही माहिती त्याला हवी होती. गूगलआज्जी दिमतीला होतीच. एक मात्र त्या दोघांनीही टाळलंच – अशा प्रकारच्या हिंसाचाराचे कुठलेही व्हिडिओ बघणं.
“आई, बरं झालं तू मला हे सगळं सांगितलंस. धर्मेंद्र प्रधानांनी राजीनामा दिला, सईदिदी पुढच्या वर्षी देणार असलेल्या नीट परीक्षेच्या पेपरफुटीच्या निमित्तानं हे सगळं सुरू झालं होतं असं थोडं थोडं मला माहीत होतं. पण सगळं नव्हतं माहीत. पण मला आत्ता काय वाटतंय, की कळलं ते बरंही झालं आणि वाईटही. आधीच अभ्यासाचा ताण त्यात याचा पण ताण वाढला!”
“हं,” माऊली अजून कायच बोलणार! आपल्या भावना लहानपणापासून स्पष्ट मांडू शकणार्या जेन अल्फा बरोबर आपलंही चांगलंच शिक्षण होतंय हे तिला (बापडीला) दिसत होतं. आपल्या भावना व्यक्त करून झाल्यावर आता मात्र वर्तमानकाळात यायला हवं अशी तिची भुणभुण सुरू होण्यापूर्वीच त्याच्या इतर गप्पा, कल्पना, गोष्टी सुरू झाल्या होत्या. क्राफ्ट झालं नाही याची खंत एवढी नव्हती. हा संवाद घडला याचा आनंद मात्र होता. जगातल्या घडामोडींसाठी उभी राहणारी आई, आपल्यासोबत, आपल्यासाठी आहे या सुरक्षिततेच्या भावनेचं पांघरूण घेऊन दोघंही देनिसच्या गोष्टी वाचत, हसत खिदळत, गप्पा मारत झोपी गेले.