जून २०२६ पालकनीती
पालकनीती

पालकत्वाला वाहिलेले मासिक

जून २०२६

जून अंक PDF ↗

लेख १ / ४

कृत्रिम बुद्धिमत्ता : पालकांसमोरील नवीन आव्हान

७ मिनिटं वाचन

कोविडकाळात चॅट-जीपीटी ची एन्ट्री झाली. गंमत म्हणून आपण सगळेच या नवीन खेळण्याशी खेळलो. त्या काळात मी जीपीटीसोबत केलेला पहिला संवाद मला नीट आठवतोय.

मी : तुझी मला कशाकशात मदत होऊ शकते?

जीपीटी : अशी सर्व कामं ज्यात विचार करायला लागतो, माहिती शोधून विश्लेषण करायला लागतं. उदा. लिखाण, प्रोग्रॅमिंग, गणित, माहितीचं विश्लेषण, टॅक्स, कायदे, नियम इत्यादीमध्ये मी खूप योगदान देऊ शकेन.

मी : अरे वाह! पण हे सगळं तू केलंस, तर मी काय करू?

जीपीटी : तुम्हाला जास्त अर्थपूर्ण वाटणाऱ्या उपक्रमांसाठी तुम्ही तुमचा वेळ द्या. जसं की कुटुंबासोबत वेळ घालवा, बागकाम करा, एखादा खेळ खेळा, छंद जोपासा!

त्या क्षणी मला वाटलं, की सर्व वैचारिक कामं आता हळूहळू माणसाच्या हातून जातील. ती भीती आज मला सत्यात उतरताना दिसते आहे. सध्या तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या समस्त साधनांनी (समंधांनी) या साऱ्या कामांत उच्चांक गाठलाय!

हा झाला प्रौढ व्यक्तींच्या काम आणि रोजगारावरचा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा परिणाम. पण शालेय विद्यार्थ्यांवर याचा काय बरं परिणाम होईल? शिक्षक गणितं घालतात, निबंध लिहायला सांगतात, इतिहासाच्या धड्यांचं विश्लेषण करायला सांगतात, विविध उपक्रम घेतात.

त्यामागची त्यांची भूमिका काय असते?

त्यांना अवगत असलेली माहिती वापरून विद्यार्थ्यांनी तर्क करायला शिकणं, क्लिष्ट माहितीचं विश्लेषण करणं, कळलेली माहिती योग्य पद्धतीनं मांडायला शिकणं…

लिखाणाच्या प्रक्रियेत मेंदूची चांगली मशागत होते. आयतं उत्तर अपेक्षित नसतं. सुचवलेल्या क्रिया करण्याच्या प्रक्रियेतून विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात बदल होत असतो. क्लिष्ट माहितीमधून काही समज निर्माण करण्याची प्रक्रिया विद्यार्थी शिकत असतात. विविध उपक्रमांमधून सर्वांगीण विचार, कलात्मक दृष्टिकोन, हस्तकौशल्य इत्यादींची तयारी होत असते. एकूणात शाळेच्या अभ्यासात खरं तर हे सगळं अपेक्षित आहे. पण होतं असं की निबंध, उपक्रमाचा अहवाल, आकृती, चित्र अशा रूपात विद्यार्थ्याचं काम शिक्षकांपर्यंत पोचतं. त्याच्या मोजमापावरूनच गुण दिले जातात. गृहपाठ करताना विद्यार्थ्यानं जी मेहनत घेतली त्याचं मोजमाप करायला काही वावच नसतो.

ज्याचं मोजमाप होतं ते कृत्रिम बुद्धिमत्ता-साधनांच्या मदतीनं तयार करणं सोपं आहे आणि ते सर्वांनाच उपलब्ध असू शकतं. म्हणजे मग भाषेची तयारी नसतानाही प्रत्येक विद्यार्थी छान निबंध ‘लिहून’ आणेल, इतिहासाचा धडा स्वतः न वाचता त्याचं संक्षिप्त मुद्देसूद विश्लेषण सर्वच विद्यार्थी सहज ‘लिहून’ आणतील. गणितं सर्वांना सहज सोडवता येत आहेत असं भासेल… म्हणजे असं होईल, की प्रचलित मोजमाप पद्धतीनुसार सर्वच मुलं उत्तम असतील; अर्थात, फक्त मोजमापात! म्हणजे गुण मिळतील पण प्रत्यक्षात विद्यार्थ्यांच्या क्षमता विकसितच झालेल्या नसतील.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि अभ्यास ह्या आघाडीवर एवढं नकारात्मक चित्र असूनसुद्धा काही आठवड्यांपूर्वी भारतीय विज्ञान संशोधन आणि शिक्षण संस्थेनं (आयसर) संस्थेत शिकत असलेल्या सर्व विद्यार्थ्यांना त्यांच्या कामात आणि अभ्यासात कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाचा वापर करायची मुभा दिली आहे. पुण्याच्या आयसर मध्ये प्राध्यापक असलेल्या सुतीर्थ डे यांचं मध्यंतरी एक व्याख्यान झालं. ते म्हणाले, की सक्ती करून विद्यार्थ्यांना कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधनांपासून दूर ठेवणं शक्य नाही. आता आपण विचार हा करायचा आहे, की मुलांना हे तंत्रज्ञान वापरायची मुभा देऊनही त्यांना त्याच्या दुष्परिणामांपासून कसं वाचवता येईल. यासाठी मुलांना या तंत्रज्ञानामुळे होणाऱ्या संभाव्य परिणामांची कल्पना दिली पाहिजे. पालकांनासुद्धा या तंत्रज्ञानाच्या फायद्या-तोट्याविषयी जागरूक करायला हवं. आणि मुलांना अभ्यास देताना, त्यांचं मूल्यमापन करताना शिक्षकांनी हे लक्षात घ्यायचं, की प्रत्येक विद्यार्थी कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाचा वापर नक्की करणारच आहे.

सर्वप्रथम हे समजून घेऊयात, की कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर शिक्षणात कुठे आणि कसा करता येईल.

हे तंत्रज्ञान नेमकं कसं काम करतं ह्याची ज्यांना कल्पना नसेल, त्यांच्यासाठी इथे थोडक्यात सांगतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाची वेबसाईट किंवा मोबाईल ॲप असतं. या ॲपशी, वेबसाईटशी तुम्ही गप्पा मारू शकता. एखाद्या व्यक्तीशी संवाद साधावा तसा संवाद साधू शकता. हे तंत्रज्ञान तुमच्याशी एखाद्या तज्ज्ञाप्रमाणे संवाद करतं. एक गोष्ट लक्षात घ्यायला लागेल, की हे तंत्रज्ञान म्हणजे एक यंत्र आहे. त्यामुळे प्रश्न विचारल्यावर ते रागावत नाही किंवा थकतही नाही. कितीही प्रश्न विचारा, उत्तर मिळेल. एखाद्या चौकस/उत्साही विद्यार्थ्यासाठी अगदी उत्तम. ते प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या क्षमतेनुसार उत्तर देऊ शकतं. म्हणजे आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान-साधनाला शिक्षकाची भूमिका द्यायची असं आपण ठरवलं, तर शिक्षक – विद्यार्थी हे गुणोत्तर १:१ होईल; अगदी आदर्श!

फक्त एक लक्षात ठेवायचं, प्रश्न विचारताना संदर्भ नीट द्यायचा. संदर्भ जेवढा अचूक तेवढं उत्तर नेमकं. कसा द्यायचा अचूक संदर्भ? कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाचं जे साधन आपण वापरणार असू, त्याची भूमिका येऊ घातलेल्या संवादात काय असेल ते सांगून मग आपला प्रश्न मांडायचा. म्हणजे उदाहरणार्थ, मला इयत्ता आठवीच्या गणिताबद्दल समजून घ्यायचं असलं, तर “तू गणिताचा शिक्षक आहेस आणि मला इयत्ता आठवीच्या गणितातली ‘त्रिकोणांची एकरूपता’ ही संकल्पना उदाहरण देऊन समजावून सांग”. त्या साधनाची भूमिका काय असेल हे आपण सांगितलं नाही, तर संदिग्ध उत्तर मिळायची शक्यता जास्त. संकल्पना समजून घेणं, नवीन माहिती मिळवणं अशा गोष्टींसाठी कृत्रिम तंत्रज्ञान वापरलं, तर फायदाच आहे. मात्र निबंध लिहिणं, अहवाल तयार करणं, धड्याचं संक्षिप्त विश्लेषण करणं, एखाद्या उपक्रमातलं चित्र तयार करणं अशा गोष्टींसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान वापरल्यास विद्यार्थ्याची अपेक्षित प्रगती होणार नाही. मुळात यात निबंध, अहवाल, चित्र ह्याला कमी महत्त्व आहे; पण ते करत असताना ज्या क्रिया अंतर्भूत आहेत त्या विद्यार्थ्यांनी करणं जास्त महत्त्वाचं आहे. लागणारी माहिती गोळा करणं, वाचन करणं, क्लिष्ट माहिती समजून घेणं जास्त महत्त्वाचं आहे.

मग अशा कामांसाठी विद्यार्थ्यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान कसं वापरायचं? मुळात ते काम आधी स्वतः करून मग वापरत असलेल्या साधनाला विचारणा करता येईल, “मी लिहिलेल्या ह्या निबंधात काय उणिवा आहेत? हा अहवाल अजून उत्तम कसा करता येईल?”

आधी म्हटल्याप्रमाणे अचूक माहिती मिळवण्यासाठीसुद्धा ह्या तंत्रज्ञानाचा वापर करता येऊ शकतो. पण माहिती ‘अचूक’ मिळेलच असं म्हणता येणार नाही. हे तंत्रज्ञान शक्यतेच्या गणितावर (प्रोबॅबिलिस्टिक अल्गोरिदम) काम करतं. एवढंच नव्हे तर आंतरजालावरील (इंटरनेट) असंख्य ठिकाणांहून ते माहिती संकलित करू शकतं; ती माहिती चूक आहे की बरोबर हे त्याला कळत नाही. त्यामुळे काही वेळेस चुकीची उत्तरंही मिळतात. म्हणूनच मिळालेली माहिती अजून इतर स्रोतांकरवी तपासून घेणं गरजेचं असतं. यात एक अशी मेख आहे, की कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानानं उत्तर कुठून शोधून द्यायचं हे आपण ठरवून दिलं, तर उत्तरादाखल चुकीची माहिती मिळण्याची शक्यता कमी. म्हणजे आपण तंत्रज्ञानाला असं सांगू शकतो, की मी विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरांसाठी बालभारती आठवीचं पुस्तक वापर. अर्थात, ही सुविधा सर्वच वेबसाईट आणि ॲप्सवर उपलब्ध नाही. गूगलच्या नोटबूक एलएम वर हे शक्य आहे.

मुलांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान अजिबात वापरू नये अशी अजून एक खूप गंभीर बाब म्हणजे या तंत्रज्ञानाचा वापर भावनिक मदतीसाठी करणं. खास करून वयात येणाऱ्या मुलांसाठी हा धोका समजून घेणं आवश्यक आहे. ह्या तंत्रज्ञानातील आभासी व्यक्तीच्या प्रेमात पडून मुलांनी आत्महत्या केल्याच्या काही घटना घडलेल्या आहेत. त्यामुळे काही कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान-साधनं ही कायद्यानं फक्त सज्ञान व्यक्तींसाठीच आहेत. उदा. claude. पण म्हणजे असं समजू नये, की इतर साधनं मुलांसाठी सुरक्षित आहेत. मुळात इथे पालकांची भूमिका महत्त्वाची आहे. पालकांचा मुलांशी संवाद असायला हवा. आपल्या मनातली दुःखं, नकारात्मक भावना त्यांना मोकळेपणानं व्यक्त करता येतील असं वातावरण घरात हवं. अंगमेहनतीचे खेळ मुलांच्या दिनक्रमात असल्यास त्यांना नकारात्मक भावना काही प्रमाणात हाताळता येतात, असं विज्ञान सांगतं.

स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वात चांगले बदल करण्यासाठी मदत मागणं, अवघड प्रसंगी भावनिक आधार मिळवणं हे तसं फार आक्षेपार्ह वाटत नसलं, तरी त्यात मोठे धोके आहेत. कारण कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान असं बनवलेलं आहे, की ज्याच्याशी ते संवाद साधतं त्या व्यक्तीला ‘छानच वाटलं पाहिजे’ असा संवाद ते करतं.

यात ढोबळमानानं चार गोष्टी होतात –

१. तंत्रज्ञान वापरणाऱ्याला आपण खूप हुशार आहोत आणि जलद विचार करू शकतो असा भ्रम होतो.

२. स्वतःच्या विचारांना पुष्टी मिळाल्यासारखं वाटतं. ‘मी बरोबर आहे’ हे समोरच्याकडून ऐकल्यावर प्रत्येकाला छानच वाटतं. हे तंत्रज्ञान वापरताना अगदी तसंच होतं.

३. हे तंत्रज्ञान आपल्यावर बरा-वाईट कुठलाही शिक्का न मारता आपलं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेतं.

४. भावनिक पळवाट म्हणून हे तंत्रज्ञान अगदी सहज वापरलं जातं; विशेषत भावनांना सामोरं जायला ज्यांना आवडत नाही त्यांच्याकडून.

ह्या सर्व कारणांमुळे हे तंत्रज्ञान एका हव्याहव्याशा वाटणाऱ्या भावनिक जोडीदाराची जागा नकळत आणि सहज घेऊ शकतं. यामुळे होणार असं आहे, की हळूहळू ही साधनं माणसापेक्षा जास्त विश्वासार्ह वाटायला लागतील. याचा परिणाम सरळसरळ आपल्या नातेसंबंधांवर होणार आहे. यातून वयात येणारी मुलं सुटली तरच नवल! खास करून किशोरवयीन मुलं आणि पालकांमध्ये सुसंवाद नसल्यास!

कुठलंही नवीन तंत्रज्ञान फायद्यांसोबत तोटेही घेऊन येतंच. त्याचे फायदे-तोटे काहीही असले तरी, त्यांचं आपल्या आयुष्यात येणं अटळ आहे. हा सगळा विचार करून ते जबाबदारीनं हाताळूया आणि आपल्या मुलांनाही ते तेवढ्याच जाणिवेनं आणि जबाबदारीनं हाताळता यावं यासाठी त्यांच्यासोबतचा संवाद वाढवूया!

लेख २ / ४

बाबा लिहायला शिकतो तेव्हा…

बाबा लहान होता तेव्हा – १३

२ मिनिटं वाचन

बाबा फार लहान असतानाच वाचायला शिकला. ‘हा अ आहे, हा आ आहे…’ असं म्हणत सगळी अक्षरं पटकन शिकला. त्याला खूपच मजा वाटत होती. तो फक्त चित्र बघत थांबला नाही, पुस्तकंच्या पुस्तकं वाचू लागला. पण लिहायला मात्र छोट्या बाबाला अजिबात शिकायचं नव्हतं. पेन्सिल हातात नीट कशी पकडायची तेही मुळी त्याला शिकायचं नव्हतं. आणि त्याला ती चुकीचीही धरायची नव्हती. त्याला फक्त वाचायचं होतं. लिहायचं नव्हतंच. वाचायला खूप मज्जा यायची आणि लिहिणं अगदी कंटाळवाणं वाटायचं.

पण बाबाचे आईबाबा त्याला म्हणाले, “तुला लिहायचं नाहीये ना, मग तुला वाचायलाही मिळणार नाही.” आणि वर पुढे म्हणाले, “लिही ती अक्षरं!”

सकाळपासून रात्रीपर्यंत, दिवसभर, लहानगा बाबा एवढंच ऐकत होता. रोज आपली तो अक्षरं लिहीत बसायचा; मन मारून. त्याचं अक्षर घाण होतं. ते कुरूप होतं आणि असं वाटायचं जणू त्यांना वशिंड आलेलं आहे. बाबाला स्वतःच्याच अक्षराकडे बघावंसं वाटायचं नाही.

हो, त्याची अक्षरं म्हणजे नुसता गदारोळ होता. पण शाईचे ठिपके मात्र सुंदर होते. त्याच्या इतके मोठे आणि भारी शाईचे ठिपके कोणालाच देता येत नसत. हे सगळ्यांनाच मान्य होतं. शाईचे ठिपके पाडून लोकांनी लिहायला शिकायचं ठरवलं असतं, तर बाबाचं अक्षर जगात भारी झालं असतं.

त्याचं एकही अक्षर धडकं नव्हतं. प्रत्येक पानावर हे मोठ्ठाले शाईचे डाग! बाबाला भरपूर ओरडा बसायचा आणि त्याला लाज वाटेल असं बोललं जायचं. प्रत्येक अक्षर दोन-दोन तीन-तीन वेळा लिहायला सांगितलं जायचं. पण तो जितकं जास्त लिहायचा, तितकं त्याचं अक्षर अजूनच घाण होत जायचं आणि शाईचे डाग आणखी मोठ्ठाले होत जायचे.

त्याला कळतच नव्हतं, की सगळे त्याच्या मागे का लागले आहेत. त्याला वाचता तर येत होतं ना! आता त्याला शब्द लिहायचे होते; एकेक सुटी अक्षरं लिहायची नव्हती. पण मोठ्यांचं म्हणणं होतं, की अक्षरं लिहिता आल्याशिवाय तुला एकही शब्द लिहिता येणार नाही. त्याचा त्यांच्यावर विश्वासच नव्हता. त्याला काही हे खरं वाटत नव्हतं. तो शाळेत गेला तेव्हा सगळ्यांना आश्चर्य वाटत होतं, की बाबा किती छान वाचू शकतोय आणि किती घाण लिहितोय. अख्ख्या वर्गात त्याचं हस्ताक्षर सगळ्यात घाणेरडं होतं.

खूप वर्षं गेली. छोटा बाबा मोठा झाला. त्याला वाचायला अजूनही खूप आवडतं आणि लिहायचा प्रचंड कंटाळा येतो. त्याचं अक्षर इतकं वाईट्ट आहे, की बर्‍याच जणांना वाटतं की तो हे मुद्दामच करतोय.

कधीकधी बाबालाच खूप शरमल्यासारखं होतं.

एकदा तो पोस्टात गेला. तिथला कर्मचारी त्याला म्हणाला, “तुम्हाला लिहिता येत नाही का?”

बाबाला तो अपमान वाटला आणि रागही आला, “अर्थात, मला लिहिता येतं.”

तो कर्मचारी म्हणाला, “हे कुठलं अक्षर समजायचं?”

बाबा तोंडातल्या तोंडात म्हणाला, “तो ‘उ’ आहे.”

“उ! कोण लिहितं असा उ?”

“मी”, बाबा पुटपुटला.

“आपलं अक्षर स्वच्छ आणि सुंदर असलं असतं तर किती बरं झालं असतं. आणि शाईच्या डागांशिवाय आपल्याला लिहिता आलं असतं तर… तेव्हाच आपण पेन्सिल नीट पकडायला शिकलो असतो तर… तेव्हाच आपण आपलं अक्षर नीट घोटून घोटून वळणदार केलं असतं तर… पण आता खूप उशीर झालाय. आणि ही सगळी माझीच चूक आहे.”

सौजन्य : अरविंद गुप्ता टॉईज

लेख ३ / ४

मिडास राजा 2.0

३ मिनिटं वाचन

राजा मिडासची सोन्याच्या शापापासून मुक्तता झाल्यानंतर त्याची कथा लोककथांमध्ये विलीन झाली. नंतर तो जगाच्या काठावर असलेल्या,झाडांच्या वेटोळ्यांत लपलेल्या एका छोट्या राज्यात शांतपणे राहू लागला. त्याला आता संपत्तीची लालसा उरलेली नव्हती; खरं तर संपत्तीची भीतीच वाटत होती.

त्याच्या राज्याबाहेरचं जग मात्र झपाट्यानं बदललं होतं.

युद्धाचे आवाज आता केवळ तलवारी आणि ढालींपुरते मर्यादित राहिलेले नव्हते. गर्जणाऱ्या यंत्रांमध्ये, आकाशातून जमिनीकडे झेपावणाऱ्या आगीमध्ये आणि उद्ध्वस्त होणाऱ्या शहरांमध्ये आता ते गुंजत होते. स्वतःच्या चुकांमधून मिडास राजा खूप काही शिकला होता. म्हणूनच संकट पुन्हा घोंघावतं आहे हे त्याला दिसत होतं.

एका संध्याकाळी, सूर्य मावळत असताना, एक लहान मुलगा महालाच्या अंगणात धावत आला.

“आजोबा!” तो ओरडला. त्याच्या हातात चमकणारं एक छोटं यंत्र होतं.

“पाहा! जग पुन्हा जळतंय.” तो म्हणाला.

मिडास वळला. समोर त्याचा नातू ऑरेलियन उभा होता. नव्या काळात वाढलेला, जिज्ञासू आणि तल्लख ऑरेलियन. त्यानं त्या यंत्रावर मिडासला जगातली दृश्यं दाखवली. उद्ध्वस्त प्रदेश, पळणारी माणसं, झेंडे घेऊन चालणाऱ्या सेना…

“हे युद्ध…” ऑरेलियननं विचारलं, “… हे कधीच थांबत नाही का?”

मिडासनं सुस्कारा टाकत म्हटलं. “आपल्याकडे असलेली शक्ती आपण तिच्या संभाव्य परिणामांशिवाय धारण करू शकतो असं माणसं अजूनही मानतात… मीही कधीतरी हेच केलं होतं.”

ऑरेलियन मात्र घडत असलेल्या गोष्टींकडे फक्त पाहत बसणार नव्हता.

“आपण मदत करू शकतो,” तो म्हणाला. “शस्त्रांनी नाही – शहाणपणानं.”

मिडास साशंक होता, पण त्याला हेही कळत होतं, की गप्प बसणंही धोकादायक असतं.

मग ती दोघं जगात निघाली. मदत करणारे प्रवासी म्हणून.

युद्धग्रस्त शहरात आल्यावर एक अजब गोष्ट घडली.

मिडासनं एका धातूच्या तुकड्याला स्पर्श केला. तो तुकडा म्हणजे पूर्वी असलेल्या शस्त्राचा तुटलेला भाग होता. मिडासनं स्पर्श करताच तो तुकडा चमकू लागला. मात्र पूर्वीसारखं त्याचं सोनं झालं नाही. त्याचं रूपांतर उपयुक्त साधनांमध्ये झालं. मिडासच्या स्पर्शानं अनेक गोष्टी घडल्या. शस्त्रांचे तुकडे शेतीच्या अवजारांमध्ये बदलले. उद्ध्वस्त इमारती लोकांना आधार देणार्‍या निवाऱ्यांमध्ये बदलल्या. थंड, गोठवणाऱ्या झोपड्या उबदार घरांमध्ये बदलल्या.

ऑरेलियन आश्चर्यचकित झाला. “आता हात लावला की सोनं नाही होत!”

मिडास हलकेच म्हणाला, “नाही… आता जे गरजेचं असतं ते बनतंय.”

ते लोकांना शांतपणे मदत करत राहिले. पण त्यामुळे सगळेच काही आनंदात नव्हते.

युद्ध करणाऱ्यांना भीती वाटू लागली.

“हा म्हातारा सगळं बदलतोय.” ते म्हणाले.

एका रात्री सैनिकांनी त्यांना वेढलं.

“तुम्ही हस्तक्षेप करता आहात,” एक कमांडर म्हणाला. “युद्ध आवश्यक आहे.”

ऑरेलियन पुढे सरसावत म्हणाला, “जर ते आवश्यक असेल… तर त्याचा इतका त्रास कसा होईल? का होईल? त्यांना एवढं का सहन करावं लागतं आहे?”

कमांडर गप्प राहिला.

मिडास त्याला म्हणाला, “मित्रा, मीही एकेकाळी संपत्तीला शक्ती समजलो होतो. पण जबाबदारीशिवाय वापरलेली शक्ती आपल्याला प्रिय असलेलं सर्व काही नष्ट करते; हे युद्ध खरंच काही घडवतंय का? की फक्त तोडतंय-मोडतंय?”

त्या रात्री ऑरेलियनला एक झकास कल्पना सुचली.

“आजोबा, तुमच्यामध्ये असलेली शक्ती गोष्टी बदलते. तिचा वापर करून आपण काहीतरी मोठं बदलू शकतो का?”

“काय?” मिडासनं विचारलं.

“माणसांचं विचार करणं. तेच आमूलाग्र बदललं तर!”

“ते मला कसं जमणार?” मिडास निराश स्वरात म्हणाला.

” जमेल, तुम्हाला आणि मलाही!”

मग ऑरेलियननं लोकांपर्यंत निरनिराळ्या कथा, विचार आणि आशा पोचवायला सुरुवात केली. शत्रूंनी एकत्र येऊन घरं बांधल्याच्या कथा, सैनिकांनी निरर्थक युद्धं नाकारल्याच्या घटना, दोन्ही बाजूच्या मुलांनी परस्परांत मैत्री केल्याचे प्रसंग…

मिडासच्या लक्षात आलं, तो वस्तू बदलू शकत होता.
तर ऑरेलियन मनं बदलू शकत होता.

आणि हळूहळू… युद्धाची ताकद कमी होऊ लागली.

एका शांत रात्री ऑरेलियननं मिडासआजोबांना विचारलं, “आजोबा… सोन्याचा शाप कधीच नको होता मिळायला, असं तुम्हाला वाटतं का?”

मिडास हसला. “नाही. त्या शापानं मला सत्य शिकवलं.”

“कसलं सत्य?”

“स्पर्श करून मी बनवू शकायचो ते सोनं म्हणजे खरं धन नाही,” दूरवर पुन्हा उभ्या राहत असलेल्या गावांकडे पाहत तो म्हणाला, “खरं धन आहे आशा, ती तर तू जगात निर्माण करू शकतोस.”

मिडासची कथा सोन्यावर संपली नाही…


एका लहान मुलाच्या मार्गदर्शनामुळे त्यातून आशा निर्माण व्हायला लागली.
त्याला माहीत होतं, की खरी शक्ती हातात नसते…

ती असते मनं बदलण्यात!

तो आता तुटलेलं जग सांधू बघत होता.

लेख ४ / ४

अमूर्त भीती, जिवंत अनुभव

८ मिनिटं वाचन

डॉ. कस्तुरी कुलकर्णी

रात्री झोपताना माझ्या लेकीनं, सा नं मला विचारलं, “आई तुला कशाची भीती वाटते?”

“कशाची अशी नाही. पण त्यातल्या त्यात वाईट माणसांची वाटते.” मी तिला म्हणाले.

भीतीबद्दल बोलत असताना मला अनेक प्रसंग आठवले.

एकदा सा आणि मी एका गडाच्या कड्यावर होतो. त्या कड्यावरून सोंडेकडे जात असताना अगदी निमुळता भाग आला. समोर कठीण आणि अतिशय तीव्र असा उतार दिसत होता. लांबून पाहताना ती वाट आव्हानात्मक वाटत होती. प्रत्यक्षात जवळ गेलो आणि उतरायला सुरुवात केली तेव्हा काळजी घेत ते जमलं. अर्थात, सहज नव्हतंच ते; पण वाटलं तितकं अवघडदेखील नव्हतं. परतीच्या वाटेवर चढ म्हणून ती जागा पुन्हा सामोरी आली. ती अवघड जागा कधी येणार असं आमचं बोलणं सुरू होतं, तेव्हा सा म्हणाली, “अग आई, ते दिसायला अवघड दिसतं, पण आपण चढायला लागलो की काही ते अवघड राहतच नाही.”

काही गोष्टी अवघड असतात किंवा एकेका टप्प्यावर वाटू तरी शकतात तशा. पण खरं आहे सा म्हणते तसं; त्या अनुभवायला लागलो की त्यातला अवघडपणा, भीती आपोआप गळून पडते. कारण भीती अमूर्त असते… अनुभव जिवंत असतो…

आईबरोबर तिच्या (मेडिकल) कॉलेजमध्ये जायचं ह्या गोष्टीचं सा ला प्रचंड आकर्षण, कुतूहल आणि आनंद वाटत होता. सकाळी आल्याआल्याच लायब्ररी पाहून तिथली रंगीत मासिकं चाळून झाली होती.

मोकळ्या वर्गांमधल्या फळ्यांवर चित्रकाम करून झालं.

मधल्या चौकात लागवड केलेल्या औषधी वनस्पती पाहून ओळखून झाल्या.

कॉलेजमधले वेगवेगळे वर्ग, वेगवेगळ्या खोल्या, ग्रंथालय, व्यायामाची खोली… सारं काही आम्ही हिंडून पाहिलं.

दुपारची उशिराची वेळ होती.

आता सगळे वर्ग मोकळे होते. शिक्षक, मुलं… कुणीच नव्हतं. ऑफिसपण बंद झालेलं होतं. पूर्ण कॉलेज जवळजवळ मोकळं झालं होतं.

मी सा ला कॉलेज दाखवत होते.

पहिल्या मजल्यावरच्या एका वर्गातून आम्ही बाहेर पडलो.

शेजारीच शरीरशास्त्र विभाग (anatomy department) होता. तिथे कुणी नव्हतं.

पाच वर्षांची सा सहज आत शिरली; पाठोपाठ मी आणि आमच्या एमडी कोर्समधली एक ज्युनियर डॉक्टरदेखील.

तिथे समोरच मानवी सापळा लटकवलेला होता.

सा धावत त्याच्याजवळ गेली आणि तिनं त्याचा हात हातात घेतला.

बोटांवर असलेली पेरं आणि सापळ्यामध्ये असणारी हाडं कशी एकमेकांसारखी आहेत ते तिनं पाहिलं.

एक न् एक मणका हातात घेतला.

कवटी, डोळ्याची खोबणी, जबडा, दातांची जागा… सगळं जवळून निरखून पाहिलं.

शरीरात कोणतं हाड कुठे असतं ते हाताळून नीटच समजून घेतलं.

पाठीचं त्रिकोणी हाड अंगावर कुठे असतं ते ज्युनिअर डॉक्टरच्या पाठीला हात लावूनदेखील बघितलं.

कानातली आतली अगदी पिटुकली हाडं आणि मांडीचं भलं मोठ्ठं, दांडुक्यासारखं हाड हातात धरून बघितलं.

हाडं आणि सापळ्याची ओळख-परेड झाली, तशी सा आणखी आतल्या भागात गेली.

आम्ही दोघी बोलत तिथेच उभ्या होतो.

‘आई हे काय आहे?’ या प्रश्नाचं उत्तर देण्यासाठी मी पाहिलं, तर सा चा हात एक्झामिनेशन टेबलवरच्या काळ्याकुट्ट ममी (mummy) च्या खपाटीला गेलेल्या पोटावर होता.

त्या शेजारी आणखी एक टेबल होतं. तिथे डिसेक्शन अपूर्ण राहिलेलं एक शरीर होतं.

“बापरे, मॅडम…” एवढेच शब्द त्या ज्युनिअर डॉक्टरच्या तोंडून आले.

सा च्या प्रश्नाला उत्तर देण्याआधी मी तिला ताबडतोब हात धुवायला नेलं.

“आई का ग? हात का धुवायचे?”

“तो मेलेला माणूस आहे.”

“हो? खरंच? मेलेला माणूस असा दिसतो??”

“मेल्यावर खूप दिवसांनी असा दिसतो.”

“मग तो इथे का ठेवला आहे?”

“त्याच्या शरीराचा, आतल्या अवयवांचा अभ्यास करण्यासाठी.”

बेसिनपाशी जाता जाता आम्ही बोलत होतो.

सामान्यपणे एखाद्या लहान मुलीला भीती वाटेल असा प्रसंग होता, पण सा ची गंमतच आहे.

ती साडेतीन वर्षांची असतानाची गोष्ट. आम्ही संध्याकाळी शेजारच्या बागेत गेलो होतो. अचानक जोरदार पाऊस सुरू झाला. अंधार पडला होता. आडोशाला न थांबता सा पावसात भिजायला गेली. तिला पाहून आणखी एक-दोन मुलं तिच्या मागोमाग पावसात बागडायला गेली. मी त्यांच्या मागे गेले नव्हते. लांबून त्यांची गंमत पाहत होते.

दोन मिनिटांनी ती मुलं धावत परत आली.

“काकू, तिनं बेडूक हातात घेतला आहे!”

मी विचारलं, “तुम्ही पाहिलात का मग?”

त्यांना हा प्रश्नच अनपेक्षित होता. ती गोंधळली.

त्यातला एक जण म्हणाला, “ईsss… नाही!”

तिकडे सा बेडकाला हात लावून पाहत होती. त्याच्या मागोमाग त्याच्यासारख्याच उड्या मारत पावसात भिजत होती.

पावसात, चिखलात, अंधारात… तिला त्याची भीती वाटली नव्हती; उलट तिच्यातलं कुतूहल ओसंडून वाहत होतं.

कधीकधी एखाद्या गोष्टीची भीती आपल्याला प्रत्यक्ष त्या गोष्टीमुळे कमी आणि तिच्याबद्दल आधीपासून मनात असलेल्या कल्पनांमुळे जास्त वाटते. कुतूहल प्रचंड प्रमाणात जागं झालं की भीतीला पुढे जायला फारसा वाव मिळत नाही. सा ला आम्ही कधी कशाची भीती दाखवत नाही.

माझ्या एका मैत्रिणीच्या ओळखीत कुणी एका आजीबाईनी अकारणच मैत्रिणीच्या पाच वर्षांच्या मुलाला ‘सध्या लहान मुलांचं अपहरण करणारी टोळी आसपास फिरत असते’ अशी माहिती दिली. तेव्हापासून पुढचे कितीतरी दिवस आईचा हात धरल्याशिवाय तो ग्राऊंडवरही मोकळेपणानं जाईना.

मुलांना कोणत्या संदर्भात, कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या वेळी, काय, किती आणि कसं सांगावं याचं स्थळ-काळ-औचित्य भान माणसांना का येत नसेल बरं? असं काही सांगताना जेमतेम एखादा मिनिटसुद्धा पुरून उरेल बोलायला; पण ते बोलणं पुढे त्याच्या भावविश्वात किती काळ रेंगाळणार आहे आणि त्याचे किती परिणाम होणार आहेत, सौम्य की गंभीर, याचा विचार असायला नको का?

“तिथे जाऊ नकोस बरं का. बोकाडी येईल.”

“हा भात संपवला नाही, तर वॉचमनकाका रागावतील हं.”

“तिकडे पळायचं नाही. पोलीस पकडून नेतात बरं का.”

“ते काका रागावतील बरं.”

“ही डॉक्टरमावशी इंजेक्शन देईल बरं का आता!”

दुकानात गेल्यावर छोटं मूल स्वाभाविकपणे वस्तू हाताळू लागतं. तेव्हा त्यानं हात लावू नये म्हणून ‘काका रागावतील हं!’ म्हणून सांगितलं जातं. किंवा आपल्या सोयीसाठी आपण त्याला फोन, टीव्ही दाखवतो. काही वेळानं त्यानं ते बघणं पुरे करावं असं आपल्याला वाटतं. मात्र त्यानं ते लगेच ऐकलं नाही की ‘पोलिसांची गाडी येईल. चला लवकर. ठेवा…’ असले धाक कशासाठी?

कुणाही अनोळखी, काल्पनिक पात्रांच्या नावे असली बिलं फाडणं कशासाठी? भूत, चेटकी, बोकाडी असल्या – ज्यांच्या अस्तित्वाचीदेखील विज्ञानानं दखल घेतलेली नाही – काल्पनिक पात्रांची मुलांना आवर्जून ओळख करून देऊन त्यांच्या नावावर काहीही कशासाठी खपवायचं?

मी आणि सा बरेचदा टेकडीवर जातो. सा च्या अंगाखांद्यावर तिथल्या शेळ्या खेळतात, तिचं अंग चाटून तिला माया करतात. तीही त्यांचे लाड करते. शेळ्यांबरोबर त्या शेळ्या पाळणाऱ्या कुटुंबाशीही आमची चांगली मैत्री आहे. तिथे सा ची एक मैत्रीण आहे प्राजक्ता. गुढीपाडव्याच्या दिवशी सकाळी आम्ही टेकडीवर गेलो होतो. तिथे जरा लांब एका बाजूला पळसाचं झाड आहे. ते सा ला पाहायचं होतं. तिथपर्यंत जाऊन येताना ती थकली. मार्चचं कडक ऊन होतं. येताना शेळ्यांपाशी थांबलो. प्राजक्ताकडे तोवर गुढी उभारली होती. तिच्या आईनं आम्हाला ‘ब्येव’ प्यायला दिलं. बोलता बोलता त्या म्हणाल्या, टेकडीवर इतकी लहान-मोठी माणसं येतात, पण शेळ्यांना फार घाबरतात.

काही वेळा भीती ही अंतरातून आणि अपरिचयातून निर्माण होते. मुलांना आपण भोवतालच्या परिसराशी, माणसांशी, निसर्गाशी निर्भयपणे ओळख करून द्यायला हवी. त्याबरोबरच त्यांच्यातलं कुतूहल जागं ठेवणं, त्यांना योग्य ती माहिती देणं आणि योग्य ती काळजी घेणं आवश्यक असतं. यातून पुढे विवेकी मन घडणार असतं.

मी कॉलेजमध्ये असताना भीतीबद्दल वाचलं होतं, की एखाद्या गोष्टीची आपल्याला भीती वाटत असली, तर ‘समजा तसं घडलंच तर काय होईल? वाईटात वाईट काय होईल?’, अशी कल्पना करावी.

कल्पना करून पाहणं हे ठीकच, पण काही भीती अनुभव घेऊनच जातात. जसं पाण्यात पडल्याशिवाय पोहता येत नाही, तसंच अनुभवल्याखेरीज भीती कमी होत नाही.

कल्पना आणि वास्तव यातलं अंतर जितकं जास्त, तितकी भीती जास्त असते.

दोन दिवसांपूर्वीची गोष्ट.

पाऊस पडून गेला होता. रात्री पंखवाल्या मुंग्या, रातकिडे, भुंगे घरात आले….

सा ने तिचं भिंग घेऊन त्यांचं जवळून निरीक्षण केलं. त्यांचे पाय, मिश्या, पंख हे तर तिनं पाहिलेच; पण त्यांना नांगी / डंख आहे का, हेही ती तपासत होती. तिचं निरीक्षण झाल्यावर मी तिला रातकिड्यांवरचा एक व्हिडिओ दाखवून त्यांच्याविषयी अधिक माहिती सांगितली.

थोड्या वेळानं रात्रीचं जेवण करायला नेहमीप्रमाणे आम्ही बाल्कनीत बसलो. तिथे एक रातकिडा आसपास उड्या मारत होता. तो जेवणात, ताटात पडू नये म्हणून सा चे संजूआबा काळजी घेत होते. रातकिड्याला घाबरतो आहे असं सा ला भासवत होते.

तेव्हा सा म्हणाली, “आबा, त्याला काय घाबरता! तो अजिबात चावत नाही. त्याच्याकडे डंख किंवा नांगीसुद्धा नाही. तुम्हाला उगाच भीती वाटते. तो आपल्याला काहीसुद्धा त्रास देत नाही.”

मुलांच्या ठायी असलेल्या नैसर्गिक कुतूहलातून झालेले निरीक्षण, त्यातून मिळालेली माहिती आणि माहितीतून आलेली समज… मग भीतीला फारशी जागाच राहत नाही.

ज्ञान आणि प्रत्यक्ष अनुभव हे दोन्ही भीती घालवण्याचे सर्वोत्तम मार्ग आहेत.

अनेकदा पालक म्हणतात, ‘तिथे जाऊ नकोस, पडशील!’… आता मूल कधीतरी पडणारच आहे. त्याला आपण त्यातून सावरायला, स्वतःला जपून वावरायला, स्वतःची आणि दुसऱ्याचीही योग्य काळजी घ्यायला शिकवणार आहोत, की लागेल म्हणून सोडणारच नाही आहोत?

एका पेशंटनं सांगितल्याचं आठवतंय, की तो लहान असताना नदीच्या पाण्यात खेळत असताना त्याच्या नात्यातल्या कुणी अचानक त्याचं डोकं पाण्यात घातलं. त्याला गुदमरायला झालं. तेव्हापासून त्याची पाण्याची भीती, आता पन्नाशी उलटली तरी, गेलेली नाही.

पेशंटचं मनोविश्व समजून घेण्यासाठी सविस्तर केस घेताना भीतीचे कितीतरी उगम आढळून येतात.

माणसं मोठी झाली, आई / बाप / आजी / आजोबा झाली, आपापल्या क्षेत्रात पुढे गेली, तरी असे काही खोलवर रुतलेले भीतीदायक अनुभव, समजा पुसल्या जात नाहीत.

आपली जशी एक ‘फॅमिली हिस्ट्री’ असते, तसा प्रत्येकाचा एक भावकोशही असतो. त्यातल्या कित्येक अनावश्यक गोष्टी, आपल्या नकळत, आपण पालक म्हणून मुलाला देत असतो. नाना प्रकारचं भय हा त्यातलाच भाग. आपल्याला वाटत असलेली भीती असते ती. आपण त्यावर पूर्ण मात करू शकू असं नाही; पण किमान आपल्याला त्या चौकटीची जाणीव असायला हवी. मुलाला त्याच्या अवकाशात कोरी पाटी घेऊन जाण्याचं, पालकांचे पूर्वग्रह मध्ये न आणता विहरण्याचं स्वातंत्र्य मिळायला हवं.

सॉक्रेटिस राजाला म्हणाला तसं – तू काही देऊ नकोस. फक्त माझ्यावर येणारा सूर्यप्रकाश अडवू नकोस. तुझी सावली दूर कर.