मार्च २०२६ पालकनीती
पालकनीती

पालकत्वाला वाहिलेले मासिक

मार्च २०२६

मार्च अंक PDF ↗

लेख १ / ४

आपणच मोर झालेली लच्छी* : श्यामलाताई वनारसे

४ मिनिटं वाचन

प्रख्यात मानसशास्त्रज्ञ, लेखक आणि चित्रपट अभ्यासक डॉ. श्यामला वनारसे ह्यांचे नुकतेच निधन झाले. त्या पुण्यातील ‘सेंटर फॉर सायकॉलॉजिकल सर्व्हिसेस’ ह्या संस्थेच्या संस्थापक होत्या. पुण्यात १९८५ साली मुलांसाठी सुरू झालेले गरवारे बालभवन, कलाछाया सांस्कृतिक केंद्र, अक्षरनंदन अशा अनेक संस्थांच्या जडणघडणीत त्यांचा मोलाचा वाटा होता. स्वभावाला औषध असते, सत्यजित राय आणि भारतीय मन्वंतर, संगीताचे मानसशास्त्र ही त्यांची काही उल्लेखनीय पुस्तके आहेत. पालकनीतीमध्येही त्यांनी वेळोवेळी लिखाण केले होते.

त्यांच्या निधनाने साहित्य, बालकारण आणि मानसशास्त्र क्षेत्राची मोठी हानी झाली आहे.

पालकनीती परिवाराच्या वतीने श्यामलाताईंना भावपूर्ण आदरांजली!

लेखक-समीक्षक वंदना भागवत ह्यांनी श्यामलाताईंबद्दलच्या भावना व्यक्त केल्या…

स्वतःला राष्ट्रसेवा दलाचा सैनिक म्हणवून घेणाऱ्या श्यामलाताई, म्हणजे ’सुंदराचा वेध लागलेल्या’, ‘भावार्थ जीविके’चे महत्त्व जाणणाऱ्या, कलासक्त आनंदमयी होत्या. जीवन समजून घेताना आपण एका स्थानावर उभे राहून जीवनाकडे बघितले, तर जीवनाचा वेध घेणे सोपे जाते. सामाजिक जबाबदारीचे भान असते तेव्हा तर स्थानदृष्टी फार महत्त्वाची ठरते. कारण जीवन इतके गुंतागुंतीचे आणि आवाक्यात न येणारे असते, की त्याच्या काठाकाठाने जाताना देखील भांबावायला होते. तिथे श्यामलाताईंचा ठाम सूर कानात घुमतो, ‘याच काठावर मला घाट बांधू दे’… मग उनाड पोरे मस्ती करतील, झिपऱ्या पोरी धावत सुटतील अशा प्रतिमांनी ते गीत पुढे सरकते. समाजाप्रती आस्था आहे, मुलांबद्दल अतोनात प्रेम आहे, मुले स्वतःचा आनंद कसा मिळवतील याचा शोध सुरू आहे, त्यांचा आनंद निर्मळ आणि जबाबदारही राहील यासाठी काय करता येईल, त्याचबरोबर समाजाचे जबाबदार घटक म्हणूनही मुलांना कसे उभे राहता येईल… असे अनेक प्रश्न मनात घेऊन मी गोंधळले होते तेव्हा अक्षरनंदन आणि अनुषंगाने ना.ग. नारळकर फाउंडेशनच्या अध्यक्ष म्हणून श्यामलाताई भेटल्या. पुढे स्त्री-चळवळीच्या खंद्या कार्यकर्त्या विद्या बाळ आणि गीताली वि. मं. कडेही त्या भेटल्या. आमच्या अनेक चर्चा व्हायच्या, सत्यजित रें च्या चित्रपटांपासून ते पुण्यातील एका कारखान्यात झालेल्या संपाची हाताळणी त्यांनी कशी केली इथपर्यंत. कविता, नाटक हे तर त्यांच्या रोमारोमात भिनलेले. बाल भवनवर आलेल्या संकटात ठामपणे रस्त्यावर उतरलेल्या श्यामलाताईपण आठवतात. त्यांचे खळखळून हसणे, सुस्पष्ट बोलणे, मुद्देसूद मांडणी, स्वतःच्या साध्या सोप्या पण अर्थगर्भ कविता गाणे आणि त्याच जोडीने अभिजात साहित्य व कलांचे दाखले देणे, या सगळ्या लोभसवाण्या गोष्टी होत्याच; पण त्यामागची त्यांची मानसशास्त्रीय, तत्त्वज्ञानात्मक आणि सौंदर्यशास्त्रीय बैठक आशयाला वजन प्राप्त करून देई. मग त्यांचे म्हणणे नेमक्या रेषांनी चितारलेल्या आकारबद्ध रूपात समोर येई. त्यात निखळ सौंदर्य असे.

सुंदरतेचा ध्यास तुमचे सगळे आयुष्य पणाला लावू शकतो. मग तो भोवतालचा कचरा असो, मानसिक जळमटे असोत, वैचारिक विखार असो किंवा निर्मम लढली जाणारी युद्धे असोत, या सगळ्यांना विरोध म्हणजे सौंदर्याचा ध्यास. व्यक्तिगत असोत वा सामाजिक, नात्यांचे सौंदर्य हाच आपला ध्यास असतो. नाती सुंदर असणे म्हणजे काय? त्यात सच्चेपणा आणि विश्वासार्हता असावी असे आपण म्हणतो म्हणजे सत्याचा ध्यास असतो. त्यात विखार आणि दुष्टपणा नसावा म्हणजे शिवाचा अनुभव असावा अशी आपली इच्छा असते. आणि त्यात भावनांचे वैविध्य, वैचारिक संवाद, विसंवादाबद्दलची आस्थापूर्ण सहिष्णुता, आनंदाचे अनेको विभ्रम असावेत असेही वाटते. म्हणजे त्यात तैलरंगाचे जाड ठळक रंग असतील तशाच जलरंगाच्या तरल छटाही असतील अशी आस वाटणे म्हणजे सौंदर्याचा ध्यास असतो. श्यामलाताईंची स्थानदृष्टी या सौंदर्याच्या ध्यासावर उभी होती. आज भारतीय समाजजीवनाची चिकित्सा करताना प्रकर्षाने जाणवणारी गोष्ट म्हणजे आपली सौंदर्यदृष्टी बिनसली आहे. तिला वैचारिक किंवा भावनिक तोल राहिलेला नाही. व्यक्तिनिष्ठतेचा कडेलोट एका बाजूला आणि व्यक्तिलोपाचा राष्ट्रवाद दुसऱ्या बाजूला अशा दोन टोकाच्या भावनांमध्ये आपण फाटत आहोत. सम्यक करुणेचा स्पर्शही आपल्या भावनांना नाही, मग मूल्यांचा तोल कसा राहणार? ती तशीच स्वमग्न आणि बटबटीतपणाच्या अर्थहीन फटकाऱ्यांनी विद्रूप होणार. आणि विद्रूपतेचे काही वाटेनासे झाले, की मग आयुष्य निरर्थक व्हायला वेळ लागत नाही. सौंदर्याचा ध्यास जीवनाला भावार्थाने व्यापत असतो असे श्यामलाताईंचे म्हणणे होते. सौंदर्यशास्त्राच्या स्थानावरून त्या जीवनाकडे बघत होत्या. त्यातूनच त्यांना अक्षय आनंद मिळत असावा.

श्यामलाताईंची सकारात्मकता आणि आनंदी वृत्ती भोवतालच्या माणसांची मने उत्फुल्ल करायची. त्यांची बुद्धिमान निरीक्षणे त्या विलक्षण सहजतेने मांडत. त्यांची सर्जनशीलता विविध ज्ञानक्षेत्रांत उत्साहाने भरारी घेई. चित्रपट, नृत्य, नाट्य, साहित्य, अशी विविध कला क्षेत्रे त्यांच्या मर्मदृष्टींनी खुलून उठत. त्यांची सामाजिक भूमिका त्या तितक्याच स्पष्टतेने मांडत. त्यांच्याशी गप्पा मारणे ही पर्वणी असे. कोणत्याही विधानाने त्या अस्वस्थ होत नसत. ऐकून घेत आणि शांतपणे त्यांचे मत मांडत. त्या विविध कलात्मक विश्वांमध्ये इतक्या रममाण होत, की त्यातून भोवतालची माणसेपण समृद्ध होत. स्वतःचा मोठेपणा न मिरवता सहज फोन करून गप्पा मारणारी थोर माणसे विरळाच. श्यामलाताई त्यांच्यापैकी एक होत्या. मराठी समाज सांस्कृतिक समजेने समृद्ध करणारी आणि तो तसा व्हावा याची मनापासून आस्था असणारी माणसे संपत चालली आहेत. आता आपले आपले संचित सांभाळणे, वाढवणे आणि त्यातून स्वतःसाठी संधी मिळवणे अशा बाजारपेठीय संस्कृतीत आपण आलो आहोत. त्यामुळे श्यामलाताईंसारखी आपणच मोर झालेली लच्छी, आनंदाचे निधान होणारी माणसे हरवत जाण्याचे दुःख मोठे आहे.

लच्छी* -‘सावित्री’ ह्या पु.शि.रेगे ह्यांच्या कादंबरीतील एका गोष्टीत लच्छीचा उल्लेख आहे. प्रस्तुत लेखाच्या शीर्षकाचा अर्थ समजायला सावित्री वाचून बघायला हवी. – संपादक

लेख २ / ४

संस्कृती आणि महिलांचे मानसिक आरोग्य

११ मिनिटं वाचन

डॉ. वासुदेव परळीकर यांच्याकडे इंटर्नशिप करायला लागल्यावर पहिल्यांदा मी ‘सांस्कृतिक मानसोपचार’ (कल्चरल सायकिअॅट्री) या संकल्पनेबद्दल ऐकलं. संस्कृती म्हटलं, की मनात साधारणपणे आपला धर्म, विचार, श्रद्धा, देश, भाषा, सण, परंपरा, रूढी, आपल्या समजुती, मूल्यं अशा गोष्टी येतात. सांस्कृतिक मानसोपचारात याच्या पलीकडे जाऊन व्यक्तीचं ‘असणं’ समजून घेतलं जातं. म्हणजे व्यक्ती स्वतःकडे कशी बघते, पार्श्वभूमीला असलेल्या संदर्भांसकट स्वतःची ओळख कशी उलगडत जाते, तिचं भवतालाशी नातं, स्वतःकडे, स्वतःच्या स्वास्थ्याकडे आणि इतरांकडे, डॉक्टरांकडे बघण्याचा दृष्टिकोन, डॉक्टरांची संस्कृती या सगळ्याचा विचार उपचारांमध्ये महत्त्वाचा असतो. इतकंच काय सभोवतालचं अर्थकारण, राजकारण, समाजकारण हेही आपल्या आयुष्याला आणि आरोग्याच्या प्रश्नाला आकार देत असतात असं कल्चरल सायकिअॅट्री मानते. पेशंटला केंद्रस्थानी ठेवून, त्याच्या नजरेतून त्याचं दुखणं, आयुष्य आणि भवताल आपुलकीनं समजून घेणं, त्याचा आदर करणं हा ह्या उपचारांचा गाभा असतो. म्हणजे केवळ आजाराच्या लक्षणांवरून औषधं न देता मानसोपचार आणि बऱ्याच अंशी मानसशास्त्र अशा दोन्ही अंगांनी व्यक्तीचा विचार केला जातो. गेली ४० वर्षं डॉ. परळीकर सांस्कृतिक मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणून काम करत आहेत. त्यांच्याकडे आलेल्या रुग्णांच्या मुलाखतींचं निरीक्षण करताना आजार, त्यांची कारणं यांबद्दल सखोल माहिती मिळाली. शिवाय डॉक्टर आणि इतर तरुण इंटर्नसोबत चर्चा करता आली. यातून मला महिलांच्या मानसिक आरोग्यामागे सांस्कृतिक घटक कसे काम करतात हे समजून घेण्याची संधी मिळाली. माझ्या अभ्यासाच्या दृष्टीनं हे अमूल्य होतंच, शिवाय माझ्याही आयुष्याबद्दल खूप विचार करायला लावणारं, माझ्या समजुतींवर प्रश्नचिन्ह उभं करणारं होतं.

अशाच काही केसेस आणि त्याबद्दल झालेल्या चर्चांचं सार इथे मांडते आहे.

एक दिवस तिशीतली एक तरुणी आईसोबत आली होती; झोप येत नाही, धडधड होते, चिडचिड होते अशा तक्रारी घेऊन. स्मार्ट, आधुनिक, मल्टिनॅशनल कंपनीत चांगल्या हुद्यावर काम करणारी, व्यवस्थित कमावणारी…

“हिला ना डॉक्टर, कुठेच तडजोड करता येत नाही. हट्टी आहे फार. पहिलं लग्न टिकलं नाही. मुलगा सात वर्षांचा आहे. दुसऱ्या लग्नाला जेमतेम वर्ष होतंय, तर कुरबुरी सुरू झाल्या आहेत. माहेरी आलीये. परत जायचं नाही म्हणतीये. म्हटलं थोडी फिरून ये, मोकळी हो आणि मग जा परत. माझी मोठी लेक अशी नाही. ती जुळवून घेते. मीपण नाही का इतकी वर्षं संसार केला. खूप काही छान नव्हती परिस्थिती. पण नीट पार पडलं सगळं. माझ्याही काही खूप अपेक्षा नव्हत्या. त्यांचं घराकडे लक्ष होतं हं पण!”

मला त्या आईचं मुलीबद्दल तक्रार करणं, इतरांसोबत तुलना करणं खटकत होतं.

“घराकडे लक्ष देणारा नवरा असेल, तर इतर गोष्टी खटकत नाहीत.” डॉक्टरांनी एका वाक्यात मुलीची व्यथा मांडली.

“हो ना! हिला काय जातं हट्टी आहे म्हणायला? मी आधीपासूनच स्वतंत्र, एकटी राहिलेली आहे. हे होते का तेव्हा माझ्यासाठी? मला नाही आवडत कोणी मला गृहीत धरलेलं. ज्या नात्यामध्ये प्रेम नाही तिथे कशाला राहायचं? मी पार्टनरशिवाय राहू शकते. मला गरज नाहीये कोणाची.” तिनं तणतणत पण आत्मविश्वासानं सांगितलं. हिच्या मनावर झालेले आघात (पास्ट ट्रॉमा) भरून काढण्यासाठी काम करावं लागेल असा मनात विचार आला. प्रेम हवंय पण गृहीत धरलं जायला नकोय ही किती रास्त मागणी होती तिची असं मला वाटलं.

हे सगळं ती आक्रमकतेनं बोलत असली, तरी त्यामागच्या गुंतागुंतीतून तिला मानसिक आजाराला सामोरं जावं लागत होतं हे दिसत होतं. मुलींना कमवायला, घराबाहेर स्वतंत्रपणे राहायला शिकवलं, पण मुलग्यांना आणि आजूबाजूच्यांनाही प्रेम करायला, मुलींचा आदर करायला शिकवलं नाही, तर कशी समानता नांदणार हा प्रश्न पुन्हा एकदा माझ्या मनात तरळला.

त्यानंतरच्या चर्चेतून याची दुसरी बाजू समोर आली.

लहानपणापासून यांत्रिक समानतेवर भर दिल्यामुळे स्त्रियांमध्ये एकांगीपणा, आक्रमकता वाढत आहे. वर्षानुवर्षं झालेल्या अन्यायाविरुद्ध बंड म्हणून पुरुषांबद्दल ‘ते विरुद्ध आम्ही’ ची भाषा वापरली जात असावी. ते असं वागू शकतात, तर आम्ही का नाही, ते कमी कपड्यांत वावरू शकतात तर आम्ही का नाही, ते सिगारेट ओढू शकतात तर आम्ही का नाही… अशा संरक्षण यंत्रणा (आपल्या भावनांना सामोरं न जाता त्यापासून दूर पळण्यासाठी नकळत वापरले जाणारे उपाय) वापरून मुलींचं मानसिक आरोग्य अजूनच धोक्यात येतंय असं वाटलं.

ह्या उदाहरणाच्या विरोधी वाटणारं एक उदाहरण या निमित्तानं सांगते.

तिशीतली एक मुलगी आपल्या नवऱ्याला घेऊन आली होती. लग्न होऊन ११ वर्षं झालेली. १० वर्षांचा एक चुणचुणीत मुलगा. गेल्या १० वर्षांपासून नवऱ्याला गंभीर मानसिक आजार. औषधोपचारांनी आजार आटोक्यात असला, तरी तो अजून कमवत नव्हता. हिच्याच नोकरीतून घर चालत होतं. त्याचं औषधपाणी, दवाखाने, मुलाचं शिक्षण याकडे ती जबाबदारीनं, कष्टानं, प्रेमानं लक्ष पुरवत असली, तरी तिच्या स्वप्नांची राखरांगोळी झालेली. ‘आता आयुष्यात काही उत्साह वाटत नाही, केवळ मुलासाठी जगते आहे’, असं ती म्हणते तेव्हा तिच्या मानसिक कुचंबणेची कल्पना येते. तिच्यात भावनिक स्वावलंबन, आपल्या आनंदाचा शोध घेणं ह्याबद्दलचं भान जागृत करण्याची गरज मला प्रकर्षानं जाणवली.

मुलगे संत होण्यासाठी वेळ लागेल. तोपर्यंत मुलींना स्वतःचं भावनिक, मानसिक, शारीरिक रक्षण करायला शिकवायलाच हवं. स्वावलंबनाच्या भ्रामक कल्पना आणि असाहाय्य करून टाकणारं परावलंबन याचा मध्य साधता यायला हवा. त्यामुळे केवळ पुरुषांमध्येच नाही तर स्त्रियांमध्येसुद्धा परस्परावलंबन, सहकार्य रुजवण्याची गरज पुन्हापुन्हा माझ्या मनात अधोरेखित होत राहिली.

विशीतली एक उत्साही, आनंदी दिसणारी, चुलबुली मुलगी डॉक्टरांसमोर बसली होती. तिची बडबड, उत्साह आणि आत्मविश्वास बघून ‘हिला काय त्रास असेल?’ असा मला प्रश्न पडला.

“मी चौथीत असताना माझ्या एका जवळच्या नातेवाइकानं माझ्यावर लैंगिक अत्याचार केला. मी आईला सांगितलं तेव्हा तिनं मला याबाबत कोणालाही न सांगण्याबद्दल बजावलं. तिचं म्हणणं हे प्रत्येक मुलीला सहन करावंच लागतं, तू बोललीस तर आपली इज्जत जाईल. पुढे मी नववीत असताना माझ्या जिजांनी माझ्यावर अत्याचार केला. यावेळीही मी माझ्या ताईला आणि आईला सांगितलं. पण पुन्हा आईचं तेच म्हणणं, “याबद्दल कुठे बोलू नकोस, नाहीतर ताईचं लग्न बिघडेल आणि आपले संबंध तुटतील.” मुलीची, घरादाराची इज्जत, त्याबद्दलच्या पितृसत्ताक पद्धतीतून आलेले जाचक, अन्यायकारक विचार इथे स्पष्टच आहेत; पण हे सगळं बोलत असताना पायाची किंचित अस्थिरता सोडल्यास ती फार ताणात आहे असं काही मला जाणवलं नाही. पुढे म्हणाली, “आमच्या सोसायटीचा वॉचमन चांगला नाही. तो मला मेसेज करायचा. नवीन वर्षाच्या रात्री बारा वाजता त्यानं मला शुभेच्छाही दिल्या. मी त्याला ब्लॉक केलं. एकदा दातांच्या उपचारासाठी गेले असताना एक पेशंट माझ्याशी फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करत होता…” एका डॉक्टरांबद्दल म्हणाली, की मी उपचारांसाठी गेले असता त्यांनी मला अयोग्यरित्या स्पर्श केला, म्हणून मी त्यांच्याकडे जाणं बंद केलं. “मी सुंदर असल्यामुळे अनेकजण माझ्याकडे ‘वाईट’ नजरेनं पाहतात. अशा लैंगिक अत्याचारांच्या आघातांतून बाहेर पडणं खूप कठीण असतं. वरवर वाटतं की आपण पुढे गेलो आहोत, पण प्रत्यक्षात आपण गेलेलो नसतो. एखाद्याशी जवळचं नातं निर्माण झाल्यावर त्यानं मला कंबरेभोवती स्पर्श केला, तर मला भीती आणि अस्वस्थता वाटते. गर्दीच्या ठिकाणी मला असुरक्षित वाटतं म्हणून मी बाहेर पडणं टाळते. पण त्यामुळे एक महिना माझं कॉलेज बुडालं.” तिचं डॉक्टरांकडे येण्यामागचं कारण हळूहळू माझ्या लक्षात आलं. तिच्यावर बेतलेल्या कठीण प्रसंगांतून ती बाहेर न आल्यामुळे आणि तशाच प्रसंगांतून पुन्हापुन्हा गेल्यामुळे तिला ‘अँग्झायटी’चा त्रास होतोय असा मी विचार करत होते.

मात्र त्यानंतरच्या चर्चांतून आणि तिच्या आधीच्या सेशनमधील माहितीतून माझ्या लक्षात आलं, की यातल्या बहुतेक गोष्टी काल्पनिक होत्या. तिला अशा प्रकारे कल्पना करायला आणि त्यात रमायला आवडायचं! माझा विश्वासच बसेना. तिला असं का वाटत असावं? आपली लैंगिकता निरोगी पद्धतीनं व्यक्त करण्याची संधी मिळाली नसेल आणि लैंगिक संबंधाचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे असाच अनुभव आला असेल, तर असा काल्पनिक मार्ग अवलंबून लैंगिक आनंद मिळवण्याची वृत्ती होऊ शकते. त्यातून बाहेर पडणं कठीण होऊन बसतं आणि मग डॉक्टरांची मदत लागते.

याला पुष्टी देण्यासाठी वाचलेलं एक उदाहरण सांगते.

एका केसमध्ये एक मुलगी सतत स्वतःवर बलात्कार होतो आहे असा विचार करायची आणि त्यात रमायची. आपल्याशी कोणीच लग्न करणार नाही अशी समजूत करून घेतल्यामुळे बलात्काराच्या मार्गानं तरी लैंगिक सुख मिळेल असं तिला नकळत वाटत असावं. त्या विचारांत अडकल्यानं डॉक्टरांकडे जावं लागलं. अशा पेशंटचा उपचार केवळ निरोगी लैंगिक संबंध करण्याची क्षमता निर्माण करणं इथेच न थांबता, लाजता येणं, लैंगिक संबंधातील रोमान्स अनुभवता येणं इथपर्यंत पोहोचला पाहिजे. त्यासाठी पेशंटशी गप्पा मारणं, त्यांची संस्कृती समजून घेणं, लैंगिकतेसंबंधीच्या अंधश्रद्धा दूर करणं, त्यांच्या लैंगिक सुखाच्या निरोगी आणि आनंददायी कल्पना काय असतील हे शोधण्यासाठी मदत करणं गरजेचं असतं. सांस्कृतिक मानसोपचार याकामी मदत करतात.

एक ऐन विशीतली तरुणी. हुशार, नीटनेटकी. देवाबद्दल अजिबात वाईट बोलू नये, उलट प्रश्न विचारू नयेत, लैंगिकतेबद्दल शब्दही उच्चारू नये असे अतिशय कडक संस्कार झालेली आणि पितृसत्ताक वातावरणात वाढलेली. ती देवासोबत लैंगिक संबंध करते आहे असे विचार सतत तिच्या मनात येत. या विचारांनी तिचा थरकाप उडायचा. हे विचार येऊ नयेत म्हणून ती जितका प्रयत्न करायची तितके ते विचार तिला जास्त त्रास द्यायचे. या आजारासाठी तिला डॉक्टरांकडे यावं लागलं. तिनं डॉक्टरांना विनंती केली, की त्यांनी तिच्या बाबांना हे समजावून सांगावं की त्यांच्या घरचं वातावरण किती विखारी आणि घातक आहे. हे सांगताना तिच्या हावभावांतून त्याबद्दलचा राग स्पष्टपणे दिसत होता. कल्पेनेतून वास्तवात येण्यासाठी हिला मदतीची गरज आहे असा मी विचार करत होते तेव्हा डॉक्टर म्हणाले, “मनातल्या या कल्पनेला एवढं काय घाबरायचं? आणि त्यांच्याशी लढायचं? आपण देवी आहोत असं समजून या कल्पना एन्जॉय कराव्यात ना!” डॉक्टरांच्या ह्या कल्पकतेनं मी अवाक् झाले. डॉक्टर पुढे म्हणाले, “जोपर्यंत आपल्याला माहीत आहे, की या माझ्या कल्पना आहेत, वास्तव नाही आणि मी त्यात अडकत नाही, त्यातून हवं तेव्हा मला बाहेर पडता येतं, त्यामुळे माझ्या रोजच्या कामांमध्ये किंवा नात्यांमध्येही अडथळा येत नाही, तोपर्यंत कल्पनेत रमून आनंद घेणं यात काही वावगं नाही. खरंतर, आनंदी आणि निरोगी कल्पनांमध्ये रमण्यानं अनेक लैंगिक दुखणी बरी होतात.” हे समजल्यावर आमच्यातील बऱ्याच इंटर्न्सच्या मनावरचं खूप मोठं ओझं हलकं झाल्यासारखं वाटलं. कारण आपण सगळेच बहुतेक वेळा कल्पनेतच जगत असतो ना!

वरील दोन्ही उदाहरणांतून मला लैंगिकता शिक्षणाचं महत्त्व पुन्हा ठळकपणे जाणवलं.

एक ४० वर्षांची दोन मुलांची आई अतिशय कष्टी अवस्थेत क्लिनिकला आली होती. आपल्यासोबत जे काही वाईट होतंय ते आपल्या वाईट विचारांचं फळ आहे आणि आता काहीतरी वाईट घडेल अशी तिला सतत भीती वाटे. असं काय वाईट केलंय तू, असं विचारल्यावर ती म्हणाली, “मी देवाबद्दल खूप वाईट विचार करते. त्याला मनातून शिव्या देते. हे जातच नाही माझ्या मनातून. मी खूप प्रयत्न करते तसं न करण्याचा पण माझा माझ्या विचारांवर ताबाच नाही.” आणि ओक्साबोक्शी रडू लागली. इतकी बिचारी वाटली ना मला ती! औषधांनी तिला शांत वाटेल; पण तिच्या मनातल्या या कर्म-धर्म सिद्धांतामुळे घट्ट रुतलेल्या भीतीचं काय? धार्मिक कट्टरतेचा व्यक्तीवर कसा विपरीत परिणाम होऊ शकतो याची ही दोन्ही जळजळीत उदाहरणं आहेत.

देव, श्रद्धा ही प्रत्येकाची वैयक्तिक बाब आहे आणि त्यात आपण ढवळाढवळ करू नये अशा ठाम मताची मी आहे; पण वरील उदाहरणांमुळे, कोणत्याही जाचक गोष्टींवर प्रश्न विचारणं, चिकित्सक, वस्तुनिष्ठ, तार्किक विचारसरणी रुजवणं, त्यासाठी पूरक वातावरण असणं याची निकड मला अधिक तीव्रतेनं भासू लागली आहे.

एक मुलगी तिच्या बाबांबरोबर आली होती. १८-१९ वर्षांची असेल. शिक्षणासाठी हॉस्टेलला राहायची. दोन महिन्यांपूर्वी तिची आजी वार्धक्यानं गेली. तेव्हापासून ही मुलगी त्या दुःखातून बाहेर पडू शकली नव्हती. सतत रडू येणं, झोप न लागणं… १ महिना कॉलेजलाच गेली नाही. डॉक्टरांच्या औषधानं बरं वाटू लागल्यावर दुसऱ्यांदा भेटायला आली होती. तिचे बाबा म्हणाले, “आता बरी आहे ती. हॉस्टेललापण राहून आली. आता घरी आलीये तर तुम्हाला भेटायला आणलं.” तिची बोलण्याची वेळ आली तेव्हा आधी घळाघळा रडूच लागली. तिला अजून काहीतरी त्रास होतोय हे स्पष्ट दिसत होतं. थोड्या वेळानं शांत झाल्यावर ती म्हणाली, “डॉक्टर, मागच्या आठवड्यात आजीची सेकण्ड मन्थली डेथ अॅनिव्हर्सरी होती. मी पूर्णपणे विसरले. अशी कशी मी आजीला विसरू शकते!” एखाद्या व्यक्तीच्या निधनानंतर जवळच्या व्यक्तींनी आनंदात राहू नये, त्याच दुःखात राहावं अशा काहीशा समजुती घेऊन ती वावरत होती आणि पूर्णपणे बरी होण्यापासून स्वतःला मागे खेचत होती. तिच्याशी मृत्यूच्या अनिवार्यतेबद्दल, नैसर्गिकतेबद्दल चर्चा केली, आजीच्या आठवणी काढल्या; मग जाताना ती समाधानानं गेली. मृत्यूबद्दल मोकळेपणानं बोलणं, त्याच्याशी संबंधित भावना व्यक्त करता येणं किती महत्त्वाचं आहे आणि तसं झालं नाही, तर होणारा मानसिक त्रास किती गंभीर रूप धारण करू शकतो याचा पडताळा इतर काही केसेसमध्येही आला होता. एखादी व्यक्ती जिवंत असताना तिच्याशी मोकळं, छान नातं असलं, तर ती नैसर्गिकपणे गेल्यावर फारसं दुःख होत नाही. पण तेच जर गोंधळलेलं नातं असेल, नात्यात काही संवाद करणं राहून गेलेलं असेल, तर त्यातून बाहेर पडायला त्रास होतो हेही या निमित्तानं झालेल्या चर्चेतून पुढे आलं. मृत्यूची अनिश्चितताही मनात भीती निर्माण करते. म्हणूनच मग नात्याला प्राधान्य देणं, वेळच्या वेळी नात्यातील संघर्षाचा निचरा करणं कसं महत्त्वाचं आहे यावरही चर्चा झाली. कठीण नात्यांमध्ये मृत्यूमुळे सुटकेचा अनुभव येतो आणि तेही काही वावगं नाही हे सगळ्यांनी समजून घ्यायला हवं.

सांस्कृतिक मानसोपचारामध्ये समुपदेशनावरही भर असतो. रुग्णाला औषधानं भावनिक स्थिरता मिळाल्यावर सांस्कृतिक मानसोपचारतज्ज्ञ रुग्णाच्या नकळत संवादातून त्याच्या आजाराबद्दल, स्वतःच्या विचार व भावनांबद्दल जागरूकता व योग्य समज निर्माण करत असतो हेही वरील केसेसच्या निरीक्षणातून जाणवलं. ही सर्व उदाहरणं महिलांची असली, तरी अशी सांस्कृतिक पार्श्वभूमी असलेल्या पुरुषांनाही अशाच त्रासातून जावं लागतं हेही इंटर्नशिपदरम्यान अनुभवलं.

स्त्रियांना नक्की काय हवंय, त्यांची घुसमट कुठे होते आहे, मोकळेपणानं जगण्यापासून त्यांना काय मागे खेचतं आहे, समाज म्हणून आपण कुठे कमी पडतोय याचा अधिक गांभीर्यानं विचार करण्याची गरज या उदाहरणांतून तीव्रतेनं जाणवली. एक प्रश्न मनाला सारखा सतावतो आहे. शिक्षण, आर्थिक स्वातंत्र्य एवढ्या गोष्टी मुलींना आनंदात जगण्यासाठी पुरेशा आहेत का? केवळ मुलींनाच काय, मुलग्यांनाही पुरेशा आहेत का? आर्थिक स्वातंत्र्यासाठी लहानपणापासून केल्या जाणाऱ्या तयारीत इतर महत्त्वाचे मुद्दे नजरेआड होत आहेत का? या संदर्भात एका मैत्रिणीनं एक रील पाठवली होती. त्यात म्हटलं होतं, “औरत की आझादी का दायरा इतना छोटा कर दिया गया है, की वो रोजगारकोही मुक्ती समझ बैठी हैI”

मला वाटतं आर्थिक स्वातंत्र्याचा उंबरठा ओलांडून पुढे आलं, की जे मोकळं आकाश दिसतं तिथे आपण सगळेच धडपडतोय. आर्थिक स्वातंत्र्य स्थैर्य देईल असं वाटत होतं; पण तो भ्रम होता असं आता वाटतंय. स्थैर्य मिळवण्यासाठी वेगळे उंबरठे ओलांडण्याची गरज आहे. त्यासाठी तयार होणं, अभ्यास करणं ही आपल्या सगळ्यांचीच जबाबदारी आहे.

लेख ३ / ४

सीमारेषांची समज

७ मिनिटं वाचन

लहान मूल जन्माला येतं तेव्हा त्याला स्वतःचं वेगळं ‘मी’पण नसतं. बाळाला शारीरिक सीमारेषा, मानसिक मर्यादा कळत नाहीत. ‘मी’ आणि ‘जग’ त्याला एकच वाटतं. अर्थात, ही समज फार दिवस टिकत नाही. अगदी थोड्या दिवसांत चित्र बदलतं. आपला हात किंवा पाय आपल्या इच्छेनं हलतो हे बाळाला कळायला लागतं. शरीराचा कोणता भाग स्वतःच्या इच्छेनं वापरता येतो याचा खेळ (खरं तर सराव) चालतो. एकदा ते कळलं, की जग वेगळं आणि मी वेगळा ही समज पक्की होते. म्हणजे माझ्या शरीराच्या सीमारेषा कुठे संपतात आणि बाहेरचं जग कुठे सुरू होतं ते कळायला लागतं. मग पुढचा सराव (किंवा खेळ!) – स्वतःच्या इच्छेनं बाहेरच्या जगात बदल घडवणं. कधी शक्तीचा प्रयोग करून, कधी घरातल्या मोठ्यांना लाडीगोडी लावून, लहानग्या गोड आवाजात आदेश देऊन आपल्याला काय हवं ते करवून घेण्याचं कसब मूल कमावतं. दोन वर्षांचं होईतो बाळाची खात्रीच होते, की मी म्हणजे जगाचा राजा आणि आईबाबा माझी प्रजा.

मऊ भिंती

त्यापुढे मात्र आईबाबांसाठी बाळाच्या नव्याचे नऊ दिवस संपतात. आणखी एका बाळासाठी किंवा आयुष्यातल्या इतर महत्त्वाच्या उद्दिष्टांच्या पूर्तीसाठी ऊर्जा देण्याची वेळ आलेली असते. त्यामुळे कालपर्यंत बाळाच्या इच्छेप्रमाणे वागणारे आईबाबा त्याचं ऐकेनासे होतात. हीच ती वेळ जेव्हा बाळाला शारीरिक सीमारेषांच्या पलीकडे जाऊन मानसिक सीमारेषा समजायला सुरुवात होते. मात्र इथे सजग पालकांची जबाबदारी अजून वाढते. मूल मागेल ती प्रत्येक गोष्ट द्यायची नाहीये. सारासार विचार करून योग्य त्याच मागण्या पूर्ण करायच्या ही झाली एक बाजू; पण ज्या मागण्या पूर्ण करायच्या नाहीयेत त्याबद्दल विचार स्पष्ट असावे लागतात. तशी प्रेमळ पण स्पष्ट व दृढ सीमारेषा आखायला लागते.

आईबाबा दिसतील एवढ्या अंतरावर जाऊन मूल नवीन वस्तू हाताळतं. भीती वाटली तर लगेच पालकाकडे धाव घेतं. तिथे त्याला सुरक्षित वाटतं. जरा वेळ त्यांच्या कुशीत घालवला की स्वारी परत दूर जाणार. ठरलेल्या परिघात कुठे जायचं हे मूल निवडेल; पण तिथे काय धोके आहेत हे ऒळखून तो परिघ पालकांनी ठरवणं अपेक्षित आहे. ही लक्ष्मणरेषा एखाद्या मऊ भिंतीसारखी पण भक्कम असावी. म्हणजे मूल त्यावर जाऊन धडकलं तरी इजा होणार नाही; मात्र त्यापलीकडे जाता येणार नाही एवढी भक्कम असावी. आता मऊ पण खूप भिंती घातल्या तर मुलाची वाढच होणार नाही; पालकांपासून सुट्टं होण्यातच वाढ आहे. आणि भिंतीच घातल्या नाहीत तर मुलाच्या जिवाला धोका असू शकतो हा एक भाग आणि मला हवं तसं वागण्याची मुभा आहे असा मुलाचा गैरसमज होण्याची शक्यता हा दुसरा भाग!

या रूपकामध्ये मुलाच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न तर आहेच; पण पालक म्हणून मुलांना प्रेम द्यायचं असलं, तर पालकांना स्वत्वसुद्धा टिकवायला लागतं.

मानसिक सीमारेषा म्हणजे नेमकं काय?

माझ्या भावना, विचार, गरजा आणि जबाबदाऱ्या नेमक्या कुठे सुरू होतात आणि दुसऱ्यांच्या कुठे संपतात, हे आपल्या भोवतालच्या लोकांना प्रेमळ पण दृढ शब्दात सांगणं म्हणजे मानसिक सीमारेषा ठरवणं.आणि ही सीमारेषा निरोगी असणं म्हणजे स्वतःचा आदर करणं आणि इतरांनाही तुमचा आदर करायला भाग पाडणं होय. प्रत्येक व्यक्तीची एक मानसिक लक्ष्मणरेषा असते आणि ती आपण ऒलांडून जाऊ नये याची ओळख लहान मुलांना पालकांसोबत सहज होऊ शकते. म्हणजे मूल आपलं असलं, तरी आपल्या मानसिक सीमारेषा ओलांडल्या गेल्यानं आपल्याला त्रास होतो हे त्याला सांगायला हवं. हा स्वतःचा अभ्यास आहे; मुलांचा नव्हे. त्यामुळे आपण आपल्या सीमा योग्य पद्धतीनं हाताळायला शिकलो, की मुलांना पण ते सांगणं सोपं होतं. एक साधं उदाहरण. ‘बाळा, आता शेवटची गोष्ट झाली की मी दिवे बंद करून झोपणार आहे. मला आराम करणं आवश्यक आहे’. आता झोपायची वेळ झाली आहे ह्याबद्दल पालक म्हणून स्पष्टता असली तरच शब्द आणि हावभाव परस्परपूरक असतील आणि त्यापुढे केलेली कृतीसुद्धा! यात कुठेही तफावत असली, तर सीमारेषेची दृढता कमी होते. धाक दाखवून लक्ष्मणरेषा आखायला गेलात, तर मुलाचा आत्मसन्मान कमी होतो.

मानसिक सीमारेषा फक्त हो / नाही म्हणण्यापुरत्या मर्यादित नसतात. योग्य सीमारेषा खऱ्या अर्थानं व्यक्तिमत्त्वाचा पाया आहेत. तुमच्यावर विचार लादण्याचा प्रयत्न होत असला, तरी आपले विचार त्या प्रभावापासून स्वतंत्र ठेवणं, यात सीमारेषांची समज महत्त्वाची ठरते. दुसऱ्यांच्या भावनांची जबाबदारी स्वतःवर न घेणं ही सीमारेषेची चांगली समज आहे. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती विनाकारण तुमच्यावर रागावली असेल, तर त्याचा दोष स्वतःवर न घेता स्वतःला शांत ठेवणं. मात्र तिच्या रागावण्याला खरंच आपलं वागणं कारणीभूत असेल, तर क्षमा मागून त्याची दखल घेणं. तुमची ऊर्जा कुठे खर्च करायची आणि कोणाला किती वेळ द्यायचा, हे ठरवण्याचा अधिकार म्हणजे सीमारेषा. तुमच्यासाठी काय महत्त्वाचं आहे (उदा. समानता, प्रामाणिकपणा, निसर्ग, एखादं काम / कला) हे जपणं म्हणजे सीमारेषा.

स्वतःच्या मानसिक सीमारेषा माहीत असणं ही स्वतःवर प्रेम असण्याची चांगली खूण आहे. ह्या मर्यादांची ओळख करून देऊन पालक मुलांना स्वतःवर प्रेम करायला शिकवतात. तुमच्या जवळच्या व्यक्तींना तुमचं खरं व्यक्तिमत्त्व माहीत नसलं, तर तुम्ही त्यांना तुम्हाला जाणून घेण्याची संधी देत नाही. याचाच अर्थ तुम्हाला त्यांच्याकडून हवं तसं प्रेमपण मिळणार नाही! म्हणजेच सुदृढ नात्यासाठी सीमारेषांची ओळख असणं आवश्यक आहे.

इतरांच्या मानसिक लक्ष्मणरेषा ओलांडू नयेत हे पालकांनी मुलांना सांगणं गरजेचं आहेच; पण त्याचबरोबर स्वतःच्या मानसिक लक्ष्मणरेषा कशा सांभाळाव्यात, त्या इतरांना ओलांडू द्यायच्या नाहीत हे सांगणंही महत्त्वाचं आहे. काही त्रास होत असल्यास त्याबद्दल सांगितलं पाहिजे हे मुलांना स्पष्ट शब्दात सांगायला लागतं. त्यांना काही त्रास होतोय का ह्याची पालकांनीही चौकशी करायला हवी. थोडक्यात, मुलांना त्यांच्या सीमारेषा ठरवायला मदत करायला हवी. लहान मुलांना सीमारेषांबद्दल पालकांशी बोलायची सवय असली, तर लैंगिक शोषण, मारहाण इत्यादी गोष्टी अगदी सुरुवातीलाच किंवा वेळेत ओळखून मुलांवर होणारे मोठे मानसिक आघात टाळता येऊ शकतात.

प्रत्यक्ष उदाहरणं

वैयक्तिक मर्यादा ओळखण्यासाठी केवळ ‘समोरच्याची भावनिक साक्षरता’ पुरेशी नसते. प्रत्येकानं आपापल्या मर्यादा स्पष्टपणे मांडणं हे एक महत्त्वाचं कौशल्य आहे. पालक म्हणून आपण आपल्या सीमारेषा कशा जपतो, हे मुलं पाहत असतात. ती ते आपल्याकडूनच शिकतात. जोडीदाराच्या सीमांचा आदर करणं, त्याच्या शारीरिक-भावनिक गरजा समजून घेणं आणि मुलांनी सांगितलेला त्रास गांभीर्यानं घेणं, यातूनच घरात एक निकोप वातावरण तयार होतं.

अनेकदा आपली क्षमता नसताना किंवा आपल्याला वेळ नसताना केवळ ‘नातेसंबंध बिघडतील’ या असुरक्षिततेपोटी आपण कामाला किंवा भेटीगाठींना नाही म्हणत नाही. स्वतःचे हाल करून काम केल्यानं कामाचा दर्जा खालावतो आणि मनात कायमची कटुता निर्माण होते. हे कमकुवत सीमारेषेचं लक्षण आहे. याउलट ‘माझ्या वतीनं निर्णय घेऊ नकोस’ किंवा ‘मला हे आवडत नाही / जमणार नाही’ असं स्पष्टपणे सांगणारी व्यक्ती अधिक सुदृढ नातं निर्माण करू शकते.

कामाच्या ठिकाणीही हाताखालच्या व्यक्तीला काम शिकवणं ही आपली मदत असली, तरी ते काम वेळेत पूर्ण करण्याची जबाबदारी त्याचीच आहे, हे स्पष्ट करणं म्हणजेच सीमारेषा आखणं होय.

एकतर्फी प्रेमप्रकरणात ही सीमारेषांची अस्पष्टता घातक ठरते. समोरच्याला वाईट वाटेल म्हणून स्पष्ट नकार न दिल्यास ती व्यक्ती अधिक गुंतत जाते आणि शेवटी दोघांनाही मनःस्ताप सहन करावा लागतो. पहिल्याच भेटीत अनोळखी व्यक्तींना खूप वैयक्तिक माहिती देणाऱ्या, कशापुढेही नमतं घेणाऱ्या तसेच नेहमीच कट्टर भूमिका घेणाऱ्या व्यक्तींच्या मानसिक सीमारेषा सुदृढ नसतात. थोडक्यात, सीमारेषा ही भिंत नसून आपल्या स्वत्वाचा आदर करणारी सुरक्षित लक्ष्मणरेषा आहे.

सीमारेषा सुदृढ करण्यासाठी

कितीही सजगपणे पालकपण निभवायचा प्रयत्न केला, तरी मुलांना वाढवताना पालकांकडून चुका होणं अगदीच शक्य असतं. त्यातून पालकांचे पिढीजात दुखरे विचार, आघात, सवयी मुलांकडे नकळत जातात. परंतु, आपल्या रोजच्या व्यवहाराकडे डोळसपणे पाहिलं, तर हे दोष आपण दुरुस्त करू शकतो. सुदृढ सीमारेषा आखणं हा एक निरंतर चालणारा ‘प्रकल्प’ आहे.

यासाठी ‘होच’ आणि ‘नाहीच’ हा एक सोपा खेळ खेळता येतो. कोणत्याही परिस्थितीत मी ‘हे पाळणारच’ आणि ‘हे करणारच नाही’ अशा गोष्टींची यादी तयार करा. यातील ‘च’ म्हणजेच तुमच्या सीमारेषा आहेत. आई-बाबांनी एकमेकांच्या अशा याद्यांवर चर्चा केल्यास परस्परांच्या सीमांचा सन्मान राखणं अधिक सोपं होतं. त्यातून मुलांनाही भविष्यात त्यांच्या जोडीदाराच्या सीमारेषांचा आदर कसा करावा हे कळतं.

बहुतेक वेळा सीमारेषांकडे आपण ‘संघर्ष’ किंवा ‘युद्धा’सारखं पाहतो. पण प्रत्येक वेळी शस्त्र उपसण्यापेक्षा मुत्सद्देगिरीनं आपल्या सीमेची दुसऱ्याला ओळख करून देता येते. गंमत म्हणजे सीमेवरून होणारे वाद नेहमी जवळच्या व्यक्तींसोबतच होतात, कारण तिथेच हितसंबंध एकमेकांना छेदतात. हे नातं सुदृढ ठेवणं आपल्याच हिताचं आहे हे लक्षात घेऊन सीमारेषा प्राधान्यानं ठरवाव्या. त्या ठरवताना सुरुवातीला दोघांनाही थोडा त्रास, क्लेश होईल हे मान्य करायला हवं. वाद नको म्हणून चर्चा टाळू नका; उलट वेळेत आणि गोड शब्दांत आपली भूमिका मांडायला शिकणं हीच खरी सुदृढ नात्याची गुरुकिल्ली आहे.

लेख ४ / ४

शितावरून भाताची परीक्षा

आनंदशाळेतल्या गोष्टी – गोष्ट तिसरी

८ मिनिटं वाचन

रडून रडून काल कपिलचे डोळे सुजले होते, तोंड बारीक झालं होतं, पोटात अन्न नसल्यानं अंगात त्राण नव्हतं. सकाळची प्रार्थना पूर्ण होईपर्यंतही त्याला उभं राहवेना. एका पायावर, भिंतीला रेलून कसं बसं तसं प्रार्थना पूर्ण केली. मग एकदाचा आपली जागा पकडून बसला.

दप्तरात डोकं घालून तो बराच वेळ काहीतरी करत होता. एक-दोन पोरं त्याच्याकडे पाहून दबक्या आवाजात, फिस्स फिस्स हसत होती. नेमका प्रकार माझ्या लक्षात येईना.

हसणाऱ्या पोरांच्या घोळक्याजवळच मनीषा होती. मनीषा तशी ‘अभ्यास बरा आपण बरं’ असं मानून कुणाच्या अध्यात मध्यात नसते.

मी तिला जवळ बोलवलं.

“मनीषा, पोरं का बरं हसत आहेत? कपिलला काय झालं आज?”

“सर, काल बाजार होता ना. कपिलच्या बाबांनी त्यांची म्हस विकली.”

“पण मग म्हस विकल्यामुळे कपिलला काय झालं?”

“सर, कपिल त्या म्हशीच्या वासरासोबत खेळायचा ना. म्हशीसोबत ते वासरूपण विकून टाकलं. म्हणून कपिल काल लई रडला. म्हणून ही पोरं त्याला हसत्यात.”

आता मला सगळ्या प्रकरणाचा उलगडा झाला. हसणाऱ्या पोरांना थोडी प्रेमानी समज दिली.

“अरे पोरांनो, असं कुणावर हसू नये. कपिलला त्या वासराचा लळा लागलेला होता. वासरू विकल्यामुळे त्याला आधीच दुःख झालेलं आहे. दुःखातून बाहेर काढण्यासाठी आपण त्याला मदत केली पाहिजे.”

मुलांना मात्र ही भावनिक बाब इतक्यात नीट उलगडणारी नव्हती.
“आता नाही हसणार सर. आमचं चुकलं,” असं म्हणून मुलं गप्प झाली.

आज वर्गात या विकलेल्या म्हशीबद्दल, कपिलच्या भावनेबद्दल थोडं बोलायचं ठरवलं.

“कपिल! अरे, इतकं दुःख का झालं तुला? कधीतरी म्हस विकणारच होते ना?”

दूध देणारी म्हस का विकली असेल, हे मलाही कोडंच वाटत होतं.

“कपिल, म्हस दूध देत होती ना रे? मग का विकली?”

पोरांच्या हसण्यामुळे कपिल स्वतःचं दुःख आवरून दप्तरात मुंडी घालून बसला होता. आता परत मी नेमका त्याच विषयाला हात घातल्यामुळे त्याला हुंदका दाटून आला, डोळ्यातून पाणी वाहू लागलं.

हुंदके देतच कपिल बोलायला लागला, “मीपण तेच म्हणत होतो सर. दूध देते तोवर विकू नका. पण कुणीच ऐकलं नाही.”

शेत, शिवार, म्हस हे महादूचे आवडीचे विषय. त्यामुळे यातील नेमकी गोम, तपशिलातली माहिती महादूला असतेच. तो स्वतःहून चर्चेत भाग घेत बोलायला लागला.

“सर, शिवारातला सगळा चारा संपून जातो. मग चारा कुठून आणायचा? कपिलच्या बाबांनी दोन वर्षांपासून रानडुकरांना भिऊन ज्वारीपण पेरली नाही. त्यामुळे कडबापण नाही. काय करणार मग? टाकली विकून.”

चाऱ्याच्या मुद्द्यावर महादूला थांबवत प्रथमेश मध्येच म्हणाला, “रानापूर शिवारात टेकडीवर किती लई गवत आहे. चारा का नाही? शिवारात जाऊन चारा आणणं होत नाही, म्हणून म्हस विकली.”

महादूचा मुद्दा खोडणं अवघड होतं. त्यातल्या त्यात हा त्याच्या जिव्हाळ्याचा विषय.

महादू परत आपला मुद्दा स्पष्ट करू लागला.

“आपल्या गावात किती जनावरं आहेत माहिती आहे का तुला? इतक्या जनावरांना तो चारा पुरेल का? मी माझ्या म्हशीसाठी तिथूनच गवत आणतो. सगळे जर तिकडे गेले, तर आठ दिवसात तिथला चारा संपून जाईल.”

चारा, जनावरं, यांचं मोजमाप या गोष्टींबद्दल चर्चा सुरू होती. मी या चर्चेत सक्रिय सहभाग घेणं टाळलं. मात्र माझ्या डोक्यात एक वेगळाच उपक्रम आकार घेत होता. मोजमाप अभ्यासाचे वेगवेगळे प्रकल्प-विषय मनात येत होते.

भावनिक झालेला कपिल मात्र ही चर्चा नुसती ऐकत होता. वर्षा, अमृता यांनीही चर्चेत भाग घेतला. चारा राहिला असता तर लोकांनी जनावरं का विकली असती, असा मुद्दा त्यांनी मांडला.

हे सगळं सुरू असताना माझी तंद्री लागली. डोक्यात तीन-चार अभ्यास-प्रकल्प तयार झाले होते.

मग मी विचारातून बाहेर येऊन मुलांना विचारलं.

“उत्तर मिळालं का? कपिलची म्हस का विकली गेली?”

सगळ्यांचं प्रतिनिधित्व करत महादू म्हणाला, “हो सर, चारा नाही म्हणून विकतात.”

पण प्रथमेशच्या चेहऱ्यावरून तो या मुद्द्याशी पूर्ण सहमत नाही, असं वाटत होतं. बहुमत महादूच्या बाजूनं असल्यामुळे त्यानं माघार घेतली होती.

मी मुद्दाम प्रथमेशची बाजू घेतली, “अरे महादू, पण रानापूरच्या शिवारात किती गवत आहे, हे तुला माहिती आहे का? तिथला चारा आणला तर जनावरं विकायची गरज नाही.”

“आपल्या गावात किती जनावरं असतील, कुणाला माहिती आहे का?” मी प्रश्न विचारल्याबरोबर मुलांचं मोजमाप सुरू झालं.

अमक्या गल्लीत इतकी, त्यांच्या गल्लीत इतकी…
“दोनशे असतील… अडीचशे असतील… तीनशे असतील…”

“जनावरांमध्ये शेळ्या-मेंढ्या पकडायच्या का सर?” इतका वेळ चर्चेत सहभागी न झालेल्या अनुजनं मध्येच विचारलं.

“हो. ज्या ज्या जनावरांना चारा लागतो ती सर्व जनावरं मोजलीच पाहिजेत,” मी स्पष्ट केलं.

“जनावरांचा हिशेब मांडताना गायी, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या, घोडे, गाढवं या प्रत्येकाचा आकडा वेगवेगळा काढावा लागेल.”

आपला मुद्दा किती महत्त्वाचा आहे याची आता कपिलला जाणीव झाली होती. त्याचं दुःख बरंचसं कमी झालं होतं. त्यानं मत मांडलं. “सर, उद्या आपापल्या गल्लीतली जनावरं मोजून यायची का?”

“अगदी बरोबर कपिल. उद्या सर्वांनी आपापल्या गल्लीमधली सर्व जनावरं मोजून यायचं. हाच तुमचा उद्याचा गृहपाठ!”

“तुमचे सर काहीपण मोजायला सांगतात. हे काय अभ्यास असतो का, असं आई आणि शेजारी मला हसत होते,” मनीषानं सांगितलं.

“मनीषा, हसू दे त्यांना. हे सगळं त्यांच्यासाठी नवीन आहे. हळूहळू सवय होईल आणि महत्त्वही पटेल त्यांना.”

मुलं कामाला लागली… कोणत्या गल्लीतली जनावरं कोण मोजणार…

गल्ली कुठे सुरू होते, कुठे संपते याची काही काटेकोर रेषा नव्हती. चर्चा करून मुलांनी यावर तोडगा काढला. बघता बघता मुलांनी सर्व गावाची जनावरं मोजायची जबाबदारी वाटून घेतली.

पृथ्वीराज त्याच्या हिश्शाला आलेल्या गल्लीबद्दल थोडा नाखूष होता.

“काय झालं पृथ्वीराज? काही अडचण आहे का?”

“सर, परीट-गल्लीत कुत्रे राहतात, मी एकटा तिकडे जाणार नाही. मला सोबत कोणीतरी द्या किंवा गल्ली बदलून द्या.”

अमृताला त्याच्या बरोबर जाण्यास सांगितलं. तिचं घरही त्या भागापासून जवळच होतं. पृथ्वीराजचा प्रश्न सुटला.

मोजमाप कसं करायचं, नोंदी कशा घ्यायच्या याचा मुलांनी तक्ता आखून घेतला.

मन्या हा वर्षाचा भाऊ. आतापर्यंतच्या चर्चेत हा कुठेच नव्हता. त्यानं त्याची शंका विचारली, “सर गायी-म्हशी लिहिताना त्यांच्या वासरांची वेगळी नोंद करायची का?”

मी त्याचं कौतुक केलं. कारण हा मुद्दा महत्त्वाचा होता. “छोट्या वासरांना चारा कमी लागतो, आपण ही सर्व मोजमापं चाऱ्यासाठी करत आहोत. एक वर्षापर्यंतच्या वासरांची नोंद वेगळी करा आणि वर्षापेक्षा मोठी वासरं असतील, तर त्यांचा मोठ्या जनावरांच्या यादीत समावेश करा.” असं स्पष्टीकरण दिलं.

सगळ्यांना पटलं. महादू मात्र थोडा साशंक वाटला. त्याची शंका नेमकी काय असेल याची मला कल्पना आली. एक वर्षाचं झालं, तरी वासरू मोठ्या म्हशीपेक्षा कमी चारा खातो असं काहीतरी त्याच्या डोक्यात सुरू असेल हे जाणवलं. मात्र आता प्रार्थनेची वेळ झाली होती.

प्रथमेश आणि मनीषा दोघं समोर आले. ‘खरा तो एकची धर्म…’ ही साने गुरुजींची प्रार्थना झाली. नवीन आगळावेगळा गृहपाठ घेऊन मुलं घराकडे गेली.

दुसऱ्या दिवशी विश्वनाथअण्णाच्या दुकानातून मी तराजू आणि काही वजनं घेऊन आलो. मुलांना सकाळीच बोलवलं होतं. प्रत्येक जण टेबलवर ठेवलेल्या तराजूकडे बघत, त्यांच्या मनातील तर्क बोलून दाखवत.

काही मुलं विनोदानं, “सर आता शेन मोजायचं गृहपाठ देतात की काय?” असं म्हणून हसत होती.

सर्व मुलं जमली. प्रार्थना झाली. मुलं आपला केलेला गृहपाठ दाखवायच्या तयारीत होती. मी त्यांना थांबवलं. “हे जनावरांचं मोजमाप तुम्ही उद्या पक्कं करा.”

महादेवी आणि करुणा या नववीतल्या मुलींना सर्वांचे गृहपाठ तपासून, गावातील एकूण जनावरांचं गणित मांडून आणायला सांगितलं.

“मुलांनो, आजची आनंदशाळा आपण रानापूरच्या शिवारात घेऊया! सगळ्यांनी घरून पाणी-बॉटल घ्या, अन् रानापूरच्या वाटेवरच्या चिंचेखाली जमा,” असं सांगितलं.

बाहेर जायचं म्हटलं, की मुलांचा उत्साह काही पाहायलाच नको. मुलं अगदी धावत पळत जाऊन, पाण्याच्या बाटल्या भरून घेऊन चिंचेखाली जमली.

तराजू, एक विळा, एक छोटी पिशवी, नोंदीसाठी वही-पेन… सर्व घेऊन रानापूरचं शिवार गाठलं.

पृथ्वीराज, “सर शिवारातलं सर्व गवत कापून मोजायचं का?”

महादू, “महिना लागेल एवढं गवत कापायला.”

प्रथमेश, “या तराजूत एकच किलो गवत मावते, गवत मोजयाला आणखी एक महिना!”

आपण काय करणार याचा मुलांना अंदाज आला; मात्र कसं करणार हे अजून उलगडलं नव्हतं.

रानापूर शिवारात हनुमान मंदिर होतं, तिथल्या वडाखाली गोल करून बसलो.

“मुलांनो, भात शिजला आहे, हे आई कसं सांगते? माहिती आहे का?”

“चमच्याने थोडे दाणे घेते, बोटानी दाबून बघते आणि सांगते,” मनीषाने बरोबर सांगितलं.

“अगदी बरोबर!”

“भात शिजला आहे की नाही हे कळण्यासाठी सर्व भात खाऊन बघून मग शिजलाय असं कुणी सांगतं का?”

“नाही सर,” सगळ्यांनी एका सुरात सांगितलं.

“तसंच आहे, आपल्याला सर्व शिवारातलं गवत कापून वजन करायची गरज आहे का?”

“… तर नाही, गवताचंही तसंच आहे. शितावरून भाताची परीक्षा!”

“आपण एक छोटीशी चौकोनी जागा निवडून, त्यातील गवत कापून, त्याचं वजन करायचं. मग रानापूरच्या पूर्ण शिवारात असे किती चौकोन होतील याचा अंदाज बांधायचा. म्हणजे आपल्याला पूर्ण शिवारात किती गवत असेल, ते कळेल.”

आता मुलांना हळूहळू उलगडू लागलं. एकच चौकोन घेतल्यास उत्तर बरोबर येणार नाही, म्हणून चार-पाच वेगवेगळ्या जागांवरील चौकोनातून गवत मोजून, त्यांची सरासरी काढायची. चार गटांत विभागून मुलांनी कापणी आणि मोजणी केली. नोंदी घेतल्या. वजनाची एककं, ती मोजायची कशी, पासंग म्हणजे काय… सर्व गोष्टी समजून घेतल्यामुळे मज्जा दुपटीची झाली. महादूनं गवतांची नावं सांगितली. कुठलं गवत म्हशीला आवडतं, कोणत्या गवतापासून झाडू बनतात ही माहितीही दिली. ऊन वाढत चाललं होतं, तरीही मुलं शिवारातून निघायला तयार नव्हती.

घरी जायला निघण्यापूर्वी सर्वजण वडाखाली जमली. प्रत्येकानं आपला अनुभव सांगितला.

अमृता म्हणाली, “सर, आज तर आपली शिवारफेरीच झाली!”

वर्षा हसत म्हणाली, “रोज आपली आनंदशाळा इथंच घ्यायची का?”

सर्वांना हा उपक्रम खूप आवडला होता.

“मुलांनो, आता पुढचं काम समजून घ्या. गवत मोजायला मज्जा आली आहे, पण त्याचं पुढचं गणितही आव्हानात्मक आणि मजेशीर आहे. मन लावून कराल तर तेही जमेल.”

प्रथमेश म्हणाला, “शिवारात एकूण किती गवत आहे, ते शोधायचं ना?”

“बरोबर!” मी म्हणालो. “पण याचसोबत आपल्या गावातील सर्व जनावरांची संख्यादेखील मोजायची आहे. मग आपण पाहू, आपल्या गावातील जनावरांना हा चारा पुरेसा आहे का.”

“मग एका म्हशीला एका वर्षात किती चारा लागतो, हे कसं मोजणार?” महादूनं उत्सुकतेनं विचारलं.
“अगदी बरोबर, महादू! त्यासाठी आधी एका म्हशीला एका दिवशी किती चारा लागतो हे पाहावं लागेल. मग बाकीचा हिशेब करता येईल.”

अमृता हसत म्हणाली, “सर, एक गणित संपत नाही, एकापासून दुसरं गणित सुरू होतं!”

“हो अमृता, खरं आहे. खरं गणित नेहमी असंच असतं. शिकत-शिकत, मोजत-मोजत पुढे जात राहावं लागतं. पण यातून फक्त गणितच नाही, आपल्या गावातील लोक दिवाळीनंतर जनावरं का विकतात हेही समजेल.”

मुलांना हे पटलं. कपिल त्याचं दुःख काहीसं विसरला होता. त्याला वाटत होतं, की कदाचित त्याचं वासरू परत येऊ शकेल.

कपिलनं हळूच माझ्याकडे पाहिलं.

त्याच्याकडे पाहत मी म्हणालो, “आणि कदाचित… पुढच्या वेळी कोणाचं वासरू विकायची वेळ येणार नाही.”

दोन दिवसांपासून दु:खी असलेला कपिल, एकदाचा मनापासून हसला.