जानेवारी २०२६ पालकनीती
पालकनीती

पालकत्वाला वाहिलेले मासिक

जानेवारी २०२६

जानेवारी अंक PDF ↗

लेख १ / १२

आदरांजली – विनोद कुमार शुक्ल

३ मिनिटं वाचन

ज्येष्ठ हिंदी साहित्यिक विनोद कुमार शुक्ल ह्यांचे नुकतेच निधन झाले. त्यांनी कविता आणि कादंबरी असे दोन्ही साहित्यप्रकार सहजतेने हाताळले. नैसर्गिक साधेपणा हे त्यांच्या लेखनशैलीचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. मध्यमवर्गीय जीवनातले नकळते बारकावे त्यांनी आपल्या लेखणीतून उलगडून दाखवले. ‘लगभग जयहिंद’ हा त्यांचा पहिला कवितासंग्रह आणि ‘नौकर की कमीज’ ही पहिली कादंबरी. ‘दीवार में एक खिडकी रहती थी’ ह्या त्यांच्या कादंबरीला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला होता. २०२४ साली त्यांना भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ज्ञानपीठ पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले. त्यांच्या निधनाने साहित्य-विश्वाने एक सच्चा साहित्यिक गमावला आहे.

पालकनीती परिवारातर्फे विनोद कुमार शुक्ल ह्यांना भावपूर्ण आदरांजली.

विनोद कुमार शुक्ल ह्यांचे सर्जनाचे विश्व : एक दृष्टिक्षेप

पराग, टाटा ट्रस्टच्या निधि क़ाज़ी ह्यांनी विनोद कुमार शुक्ल ह्यांच्याबद्दल व्यक्त केलेल्या भावना

माझ्या जडणघडणीत विनोद कुमार शुक्ल ह्यांचं साहित्य सतत माझ्या सोबत होतं. माझ्या घडणीत त्यांच्या साहित्याचा ‘हात होता’ म्हणण्यापेक्षा ‘सोबत होती’ म्हणणं वेगळं आहे. ‘सोबत’ ह्या शब्दातून एक नातं प्रतीत होतं; पुन्हा पुन्हा परतता येणारं नातं; या नात्यात मैत्रीची ऊब जाणवते आणि तरीही त्याकडे साक्षी भावानं बघता येतं. सोबत ही कुठल्याही माणसाची मूलभूत गरज आहे. मला म्हणायचं आहे ते विनोदजींच्याच कवितेचा आधार घेऊन सांगते :

हताशा से एक व्यक्ति बैठ गया था

व्यक्ति को मैं नहीं जानता था

हताशा को जानता था

इसलिए मैं उस व्यक्ति के पास गया

मैंने हाथ बढ़ाया

मेरा हाथ पकड़कर वह खड़ा हुआ

मुझे वह नहीं जानता था

मेरे हाथ बढ़ाने को जानता था

हम दोनों साथ चले

दोनों एक दूसरे को नहीं जानते थे

साथ चलने को जानते थे।

निर्मिकासाठी त्याच्या रचना वाचकांपर्यंत पोचण्याचा मार्ग बनवत असतात हे जसं खरं आहे तसंच ह्या रचनांच्या माध्यमातूनच आपण वाचक कलाकारांबद्दल थोडंफार समजू-जाणू शकतो हेही खरं. विनोद कुमारांच्या साहित्यकृतीतून एक प्रगाढ समंजसपणा डोकावतो. त्यांची ही ओळ पाहा : “बनते कहाँ दिखा आकाश” (कविता: बना बनाया देखा आकाश) किंवा मग “किसी नए अधूरे को अंतिम न माना जाए” (कविता: कोई अधूरा पूरा नहीं होता). ह्या किंवा त्यांच्या इतरही कवितांमध्ये एक अनामिक शांतता आहे. वाचणाऱ्याला ही शांतता अन्तर्बाह्य प्रवास घडवून आणते. असा प्रवास जिथून परतल्यावर माणूस शांत होतो, एक विलक्षण रितेपण अनुभवतो. त्यातून कविता समजण्याचा पैस विस्तारतो. सहसा कलाकाराच्या मांडणीवर ती समजण्याची जबाबदारी असते. वाचणाराही ह्या जबाबदारीचं ओझं वाहत असतोच. ह्याच टप्प्यावर मघाशी म्हटलं तशी साथी-सोबतीची गरज लागते. आणि विनोद कुमारांचं साहित्य ती साथ देतं, तो विश्वास देतं – अर्थाच्या डोहात खोल खोल शिरून, नाकातोंडात पाणी जाऊन पुन्हा त्यातून सूर मारून यशस्वीपणे बाहेर पडण्याचा तो विश्वास असतो.

‘गोदाम’ नावाची त्यांची एक कथा आहे. ती वाचूनही आपल्याला अशीच अनुभूती येते – एक भाडेकरू त्याच्या राहत्या घरावर तिथे एक झाड आहे म्हणून प्रेम करत असतो. ही प्रेमाची भावना, त्यापासून दुरावल्यामुळे जाणवणारी असाहाय्यता, तगमगच आपल्याला त्या निःशब्द शांततेकडे घेऊन जाते. कदाचित विनोद कुमारांनीही तिचा अनुभव घेतलेला असावा.

ही त्यांची आणखी एक कविता बघा :

घर–बार छोड़कर संन्यास नहीं लूंगा

अपने संन्यास में

मैं और भी घरेलू रहूंगा

घर में घरेलू

और पड़ोस में भी।

एक अनजान बस्ती में

एक बच्चे ने मुझे देखकर बाबा कहा

वह अपनी माँ की गोद में था

उसकी माँ की आँखों में

ख़ुशी की चमक थी

कि उसने मुझे बाबा कहा

एक नामालूम सगा।

जीवन कळण्यासाठी कुठल्या शर्यतीत उतरण्याची गरज नसते. थबकून, थांबून, अनुभव घेऊन ते समजून घ्यावं लागतं. ह्यासाठी विनोद कुमारांच्या कविता मला नेहमीच हाकारत आलेल्या आहेत. त्यांच्या कादंबऱ्या मी अजून वाचलेल्या नाहीत; पण मला खात्री आहे, की त्याही मला अशाच आकलनाच्या अंगणात येण्याचं आमंत्रण देतील.

अशा संधींची दारं आम्हा वाचकांसाठी उघडून दिली म्हणून विनोदजींचे आभार!

आणि स्वतःच्या मनातली शांतता त्यांनी शब्दबद्ध केली, त्याबद्दल कृतज्ञता!

माझे हे विचार माझ्या अगदी छोट्याशा वाचनानुभवावर बेतलेले आहेत. विनोद कुमार शुक्ल ह्यांच्या साहित्य-भांडाराचा केवळ एक झरोका मी आत्तापर्यंत उघडला असावा. हा झरोका आणखी उघडेल, विस्तारेल. कदाचित ह्या खिडकीच्या पलीकडे जाऊन अनंत अशा विश्वात माझा प्रवेश होईल. तेव्हाही विनोदजींचं साहित्य माझ्या सोबत असेलच!!

निधि क़ाज़ी

अनुवाद : अनघा जलतारे

लेख २ / १२

संवादकीय – जानेवारी २०२६

३ मिनिटं वाचन

नव्या वर्षात, नव्या रूपात नव्या-जुन्या वाचकांपर्यंत पोचताना आम्हाला आनंद होतोय आणि हुरहूरही वाटते आहे. पालकनीतीसाठी ही नव्या पर्वाची सुरुवात म्हणायला हवी. छापील माध्यमात जवळपास चाळीस वर्षं उत्तम जलतरणपटूप्रमाणे सहजतेनं वावरल्यावर आता अनोळखी पाण्यात उतरण्याची ही हुरहूर आहे. काळाचा रेटा पाहता आपल्यालाही छापील माध्यमातून ऑनलाईन माध्यमात जावं लागणार हे गेली पाचावर वर्षं जाणवत होतंच; पण ही उडी घेण्याचा विचार निश्चित होत नव्हता. मुळात तो विचारच आम्हाला (आमच्यातल्या काहींना) कठीण जात होता. आता मात्र नव्या-जुन्या सर्वांनी एकमेकांचे हात धरून एकत्र उडी मारायचीच ठरवली आहे.

१९८७ च्या जानेवारीत निघालेल्या पहिल्या अंकानंतर वेगवेगळ्या टप्प्यांवर पालकनीती परिवारात माणसं येत जात राहिली. मासिकामध्ये त्यांनी विविध प्रकारे आपलं योगदान दिलं. पालकनीतीच्या संस्थापक संपादक संजीवनी कुलकर्णी ह्यांच्या एकखांबी तंबूला आपापल्या आचारविचारांचा टेकू देऊन बळकटी दिली. त्यातून पालकनीती बहरत गेली. नीलिमा सहस्रबुद्धे, शुभदा जोशी, वंदना कुलकर्णी, प्रियंवदा बारभाई, डॉ. विनय कुलकर्णी, रमाकांत धनोकर हे केवळ विश्वस्त मंडळ नाही; त्यांचा उत्तमाचा ध्यास अंकाच्या आशयपूर्णतेतही भर घालत आलेला आहे. इथून पुढे प्रामुख्यानं नवा संपादक गट पालकनीतीचं काम पुढे नेणार असला, तरी ह्या मंडळींची साथ मोलाची असणार आहे ह्याची आम्हाला जाणीव आहे.

प्रीती पुष्पा-प्रकाश, रुबी रमा प्रवीण, प्रणाली सिसोदिया, कृणाल देसाई, प्रीतम मनवे, ज्योती दळवी, स्मिता वळसंगकर, अमृता ढगे ह्यांची नावं तुम्ही संपादक मंडळात वाचत आलेला आहात. ही मंडळी अधिक समर्थपणे पालकनीतीचा प्रवास पुढे नेणार आहेत. अर्थात, ही काही प्रातिनिधिक नावं आहेत. आणखीही काही मंडळी अधूनमधून अंकाची धुरा सांभाळायला पुढे येत असतात. ह्या साऱ्यांची मोट बांधून अंक तुमच्यापर्यंत पोचवण्याचं काम कार्यकारी संपादकाचं. गेली काही वर्षं ती जबाबदारी अनघा जलतारे पार पाडत आहेत; ते तसेच ह्यापुढेही चालू राहील. लेखांना चित्रसाज द्यायला रमाकांत धनोकर ह्यांच्या बरोबरीनं अमृता ढगे ही सखीही असणार आहे…

…‘मग नेमका नवेपणा काय?’ असा प्रश्न कुणालाही पडावा.

ते पुढे कळेलच.

‘पालकनीती’ बंद करणं शक्यच होतं. सोपंही होतं. पण वेगवेगळ्या माध्यमांतून मुलांबरोबर असणार्‍या आमच्या नव्या पिढीलाच ‘ती’ची गरज भासत होती. निकड जाणवत होती. मुलांना केंद्रस्थानी ठेवून शांतताप्रिय जगाचा विचार कसा करता येऊ शकतो याची गेली ३९ वर्षं झालेली घुसळण लोण्यासकट वाया जाऊ देण्याची आमची तयारी नव्हती. हे लोणी आम्हाला तर हवं आहेच; पण आमच्या आजूबाजूला असलेल्या समवयस्क शिक्षक-पालक प्रौढांनीही ते चाखावं अशी आमची इच्छा आहे. त्यासाठी घुसळण चालू ठेवायची. लोण्याचा गोळा मोठा करत जायचा आणि अधिकाधिक लोकांना त्याची चव द्यायची असा प्रयत्न आम्हाला मनापासून करावा वाटतो. स्वतःसाठी, आपल्या पुढच्या पिढीसाठी!

तर नवीन आहे भेटण्याची पद्धत आणि त्यासाठीचं माध्यम.

आजूबाजूला झपाट्यानं बदलणाऱ्या परिस्थितीत पालकनीतीचं स्वरूपही बदलावं असं आम्हाला वाटतं. अंकाप्रमाणे सर्व लेख एकत्र तुमच्यासमोर येण्याऐवजी, आता दर आठवड्याला एक लेख तुमच्यापर्यंत पोचेल. शुक्रवार संध्याकाळी जग ‘वीकएंड’च्या पार्टीत शिरत असताना आपण वाचनाच्या जादुई दुनियेत शिरू. चालू वर्तमान काळ तर बघूच, शिवाय भूतकाळाकडूनही शिकू. म्हणजे दर आठवड्याला एका नव्या लेखासोबत जुन्या वर्षांमधल्या परंतु आजही कालसुसंगत असणाऱ्या लेखांनाही आपण अधूनमधून उजाळा देणार आहोत. याशिवाय दरवर्षी दिवाळी एकत्र साजरी करायलाच हवी, नाही का! आणि दिवाळी अंकांशिवाय ती पुरी होऊच शकत नाही. जसा पोटाला फराळ लागतो, तसा मेंदूला दिवाळी अंक हवाच ना! तोही हातात घेऊन! छापील माध्यमातून! आणि म्हणूनच आपल्या एवढ्या वर्षांच्या परंपरेनुसार आम्ही दिवाळी अंक मात्र छापील रूपात घेऊन येऊ.

पालकनीतीची नवीन तंत्रज्ञानाशी सांगड घालण्यासाठी वर उल्लेख आलाय त्यातली काही मंडळी आहेतच; पण त्यांना मोलाची साथ करण्यासाठी अमोघ चौगुले, विक्रांत पाटील आणि ऋषिकेश भरड ही नव्या दमाची मंडळीही पालकनीती परिवारात दाखल झालेली आहेत. त्यांचंही इथे स्वागत करूया. ही मंडळी तंत्रज्ञानात तय्यार आहेतच, पण म्हणून वैचारिक प्रवासात नाहीत असं नाही; किंबहुना आहेतच.

पालकनीती मासिक आजवर मराठी वाचकांपुरतं सीमित होतं. नवीन तंत्रज्ञानाच्या मदतीनं आता हे सीमोल्लंघन करण्याची वेळ आलेली आहे. त्यामुळे मानवी भाषा बोलू शकणार्‍या सर्वांपर्यंत पोचणं आता शक्य होणार आहे. आणि नुसतं त्यांच्यापर्यंत पोचणंच नव्हे, तर त्यांचं ऐकणंही शक्य आहे. हा जगभराचा वैचारिक प्रवास आपल्याला करता यावा यासाठी शक्य तिथे नवे बंध निर्माण करण्याची गरज आहे. यासाठी मधमाशीचं काम सगळ्यांनी करावं. प्रत्येकानं करावं. १९२ देशातील १९२ ‘पालकनीती प्रतिनिधी’ मुलांसाठी आणि मुलांच्या माध्यमातून विश्वशांतीसाठी आणि स्वच्छ हवापाण्यासाठीही काम करतील असं स्वप्न बघायला काय हरकत आहे! आपण सगळे मिळून हे स्वप्न बघूया आणि करूया वाटचाल त्या दिशेनं!

संपादक मंडळ, पालकनीती

लेख ३ / १२

आनंदशाळेतल्या गोष्टी – गोष्ट पहिली

६ मिनिटं वाचन

करोनाकाळ मागे पडून आपलं आयुष्य पुन्हा पूर्ववत झालं त्यालाही काळ लोटला. अर्थात, त्याच्या आठवणी आजही माणसांच्या मनात रेंगाळत आहेत. लॉकडाऊनच्या काळात शाळा बंद होत्या. मुलं अभ्यास, वाचन, मित्रांचा सहवास ह्या साऱ्यालाच दुरावली होती. अशा वेळी अनेक शिक्षकांनी आपापल्या स्तरावर काही उपक्रम राबवले. बसवंत विठाबाई बाबाराव हे रूढार्थानं शिक्षक नाहीत. परंतु करोनाकाळात त्यांनी आपल्या गावी मुलांसाठी ‘आनंदशाळा’ हा उपक्रम राबवला. आनंदशाळेत साधारण २५-३० मुलं नियमितपणे येत. त्यातून उमललेल्या ‘ आनंदशाळेतल्या गोष्टी’ पालकनीतीच्या वाचकांसाठी ह्या वर्षभरात घेऊन येत आहोत. ह्या गोष्टींची कथाबीजे, अनेक प्रसंग खरेखुरे आहेत. तर काही प्रसंग काल्पनिक आहेत.

शिवारात उमललेला महादू

बसवंत विठाबाई बाबाराव

गेले दोन दिवस महादू शाळेत दिसला नव्हता.
तिसऱ्या दिवशी त्याची बहीण पूजा आली.

तिला विचारलं, “महादू शाळेत का येत नाही?”

पूजा थोडी गडबडली. मग हळूच म्हणाली, “सर, तुम्ही दिलेलं गणित त्याला सोडवता आलं नाही. म्हणून तो येत नाही.”

“अरे, पण शाळेत नाही आला, तर त्याला गणित कसं येणार?”
मी विचारताच पूजा खाली पाहत म्हणाली, “नाही सर… पण दुसरी पोरं हसतात. म्हणून तो येत नाही.”

पूजाकडे मी महादूला शाळेत येण्याचा निरोप पाठवला, पण पुढचा आठवडा उलटून गेला, तरी महादू काही आला नाही.

तो लॉकडाऊनचा काळ होता. शाळा बंद होत्या, मात्र गावात मुलांची भटकंती, खेळ, गटागटानं फिरणं सुरूच होतं. संध्याकाळी दोन-तीन तास मुलांना एकत्र घेऊन काहीतरी शिकता येईल, या विचारातून आमची छोटीशी आनंदशाळा सुरू झाली होती.

त्या शुक्रवारी शाळा सुटण्याआधी मी मुलांना म्हणालो, “उद्यासाठी एक महत्त्वाची सूचना आहे.”

मुलं उत्सुकतेनं पाहू लागली.
कोणी कुजबुजलं, “काहीतरी मजेशीर होमवर्क द्या सर!”

मी हसलो.
“उद्या होमवर्क नाही. उद्या शनिवार, परवा रविवार. आणि रविवारी… आपण शिवारफेरीला जाणार आहोत.”

वर्गात एकच कल्ला झाला.
“ओ… शिवारफेरी! मज्जाच मज्जा!”

मी पुढे सांगितलं, “उद्या येताना दोन मूठ तांदूळ आणि एक मूठ डाळ आणायची.
डाळ कोणतीही चालेल आणि तांदूळही कोणतेही चालतील.”

शिवारफेरी म्हणजे रानात मिळून स्वयंपाक… पळसाची पाने गोळा करून पत्रावळ्या… शिवारात मिळतील ते कंद, भाज्या टाकून केलेला मसालेभात… आणि चिंचेच्या झाडाखाली बसून जेवण… मुलांना हे सगळं ठाऊक होतं.

मग मी मुद्दाम सांगितलं, “आज जे हजर नाहीत, त्यांच्यापर्यंतही हा निरोप पोचवा.”

शाळा सुटताना आम्ही ‘खरा तो एकची धर्म…’ ही प्रार्थना घेत असू.

त्या दिवशीची प्रार्थना विलक्षण उत्साहात झाली. प्रार्थना झाल्यावर मुलं उड्या मारत घरी पळाली.

त्याच संध्याकाळी महादू दबकत दबकत माझ्याकडे आला.

आधी अवांतर गोष्टी करून महत्त्वाची गोष्ट महादू नेहमी शेवटी सांगायचा. त्याची सवयच तशी.
आधी त्यानं त्याच्या म्हशीची माहिती सांगितली. तिला कोणता चारा चांगला… खुरपणीतून मिळणारी हरळी, मारवेल, केना गवत… तो गवत कुठून, कसं मिळवतो… कुणाच्या शेतात खुरपणी सुरू आहे… विहिरीचं पाणी सोडल्यामुळे कुणाच्या शेतात कसं हिरवंगार गवत आलं होतं…
हे सगळं सांगून झाल्यावर तो हळूच म्हणाला, “सर, तुम्ही शिवारफेरी नेणार आहात असं कळलं. गंटावारांच्या शेताकडे फेरी नेली तर बरं होईल. तिकडे ओढा आहे, वेगवेगळी झाडं बघायला मिळतात…”

सगळी प्रस्तावना करून मग शेवटचा मुद्दा, “सर, मी शिवारफेरीला आलो तर चालेल का?”

मी मुद्दाम नकारत्मक भूमिका घेतली.
“आपण ठरवलं होतं ना, आठवडाभर शाळेत न आलेल्यांना शिवारफेरीला घेऊन जायचं नाही?”

तो लगेच म्हणाला,
“हो सर… पण या वेळेला येऊ द्या. यानंतर शाळा बुडवणार नाही.”

महादू लेखन-वाचनात मागे होता. गणिताच्या तासाची, गणिताच्या वहीची त्याला धास्ती वाटायची; मात्र व्यवहाराच्या गणितात तो सगळ्यात पुढे होता.
शेतीची मजुरी, खुरपणी, पेरणीसाठी लागणाऱ्या एकरी बियाणाचं प्रमाण…
सगळं त्याला तोंडपाठ.

शेवटी महादूनं शिवारफेरीत सहभागी होण्याची परवानगी मिळवलीच.

घरी जाताना तो वेगळ्याच उत्साहात निघाला.

शिवारफेरीच्या दिवशी सारं चित्रच बदललं.

गावठाण सोडून शिवार सुरू झालं, तसा महादूचा आत्मविश्वास वाढतच गेला.
कुठलं पान खाता येतं, कुठलं नाही… कोणती भाजी कुठे मिळते… तो सगळ्यांना अगदी उत्साहात माहिती सांगत होता.

सीताफळाची झाडं होती. त्याखाली टणटणी पसरलेली. मध्येच तरवडीची झुडपं.
महादू तिथेच थांबला.

“इथं थोडं थांबा,” तो सहज म्हणाला.

रोज शाळेत त्याच्या सूचनांकडे फारसं लक्ष न देणारी मुलं इथे मात्र त्याचा शब्द प्रमाण मानून एकदम थांबली.

तरवड, टणटणी आणि सीताफळाच्या झाडांच्या आधारानं एक वेल वर चढलेली होती. झुडपात शिरून महादूनं त्या वेलीची कोवळी पानं तोडून आणली.

तो झुडपात शिरताना मला काळजी वाटली.

मी त्याच्याजवळ जात म्हणालो, “महादू, जपून बरं… खाली विंचू-किडे असू शकतात.”

माझं वाक्य पूर्ण होण्याआधी तोच मला थांबवत म्हणाला, “सर, तुम्ही लांबच थांबा. इथं खाली सापं राहतात.”

शिवारफेरीला मुलांना न्यायचं म्हणजे त्यांची जबाबदारी आपल्यावरच असते. पहिल्या काही फेऱ्यांमध्ये मी मुलांना फारच सूचना देत असे. पण महादू सोबत असला, की अडचणीची ठिकाणं, जपून थांबायच्या जागा, अंग खाजणारी पानं, वेली… सगळं ओघातच शिकवलं जात होतं. शिवारफेरीत आम्हाला त्याच्या अनुभवाचा, शिवारज्ञानाचा फारच उपयोग व्हायचा.

महादू त्या वेलीची मूठभर पानं घेऊन आला.
सर्वात आधी दोन पानं त्यानं माझ्या हातात दिली.
मग एकेक पान सगळ्या मुलांना देत म्हणाला, “खा बघा ही पानं.”

आम्ही सगळ्यांनी ती पानं चाखली.
वेगळीच चव. बराच वेळ ती चव तोंडात रेंगाळत राहिली. सगळ्यांना छान वाटलं.

“कसली आहेत ही पानं?” मुलांनी एकदम विचारलं.

“ही पानं फांदीची,” महादू सांगू लागला.

“फांदीची?”
“हो, फांदीचीच!”

तो पुढे म्हणाला, “फांदी हे या वेलीचं नाव. या पानांची भाजी करतात. तिला फांदीची भाजी म्हणतात.”

तेवढ्यात मन्मथ झुडपाकडे धावला.
मी त्याला थांबवलं.

महादूला म्हणालो, “मन्मथला थोडी पानं दे.”

महादूनं त्याला पानं दिली.
मन्मथच्या संग्रहात आणखी एका पानाची भर पडली.

थोडं पुढे एका वळणावर डोळ्यात भरणारं बहाव्याचं झाड होतं.

महादू थांबला. थोडा वेळ त्यानं झाडाचं निरीक्षण केलं.

हातात बंद करून काहीतरी घेऊन आला… मुलांनी उत्सुकतेनं त्याच्याभोवती रिंगण केलं. महादूनं अलगद हात उघडले.
एक मोठा भुंगा भुर्रर्र… करत उडून गेला.

“हा सोनकिडा,” महादू सांगू लागला, “बहाव्याच्या झाडावर हमखास सापडतो, त्याला बहाव्याची पानं खायला खूप आवडतात.”

जी मुलं वर्गात महादूला हसत होती, त्याला गणितं येत नाहीत म्हणून हिणवत होती,
तीच मुलं आता त्याच्याभोवती गोळा होऊन त्याचा शब्द न् शब्द विद्यार्थी होऊन ऐकत होती.

शिवारफेरीसाठी आम्ही नागनाथ गंटावार यांच्या शेतीकडे वळलो. आम्हाला पाहताच नागनाथ पुढे आला.

डोक्याला गुंडाळलेला टॉवेल सोडून त्यानेच तोंडावरचा घाम पुसत म्हणाला, “या या गुरुजी. आज पोरं शिवार पाहायला आलीत वाटतं.”

“हो,” मी म्हणालो, “आज त्यांना पुस्तकाबाहेरचं शिवार दाखवायचंय.”

नागनाथ हसला आणि म्हणाला, “मग आधी नदीकडं जाऊ या. तिथं वेगवेगळे वनस्पती आणि जीव दिसतात.”

तेवढ्यात त्याची मुलं, अमृता आणि अनुज, आमच्याजवळ आली.
“बाबा, चवाळे (रिकामी पोती एकमेकांना शिवून बनवलेलं अंथरूण) चिंचेखाली अंथरू का?” अमृतानं विचारलं.
“अंथर. फिरून आल्यावर तिथंच बसू,” नागनाथ म्हणाला.

थोडं पुढे गेल्यावर ज्वारीचं पीक दिसू लागलं. महादू लगेच पुढे गेला.
“ही ज्वारी आता कणसं धरायला लागलीत,” तो म्हणाला.
“ज्वारीला पाणी नसलं तरी चालते, फक्त थंडीवर येते ही ज्वारी.”

नागनाथनं त्याला दुजोरा देत मान डोलावली.

तेवढ्यात मन्मथ एका झुडपाजवळ थांबला.
“सर, या पानांची मागची बाजू बघा,” तो म्हणाला.
काही पानांच्या मागे छोट्या छोट्या गाठी होत्या.
“मागच्या फेरीत सांगितलं होतं ना,” त्यानं आठवण सांगितली.
अर्जुन, बिबा, पळस… अशा काही झाडांच्या पानांच्या मागे गाठी असतात, असं मागच्या शिवारफेरीत मी मुलांना सांगितलं होतं.

“अशी गाठी असलेली पानं वेगळी गोळा करायची.”

नदीकाठी आलो तसं भुणभुणीचा आवाज जाणवू लागला.
अनुज थोडा घाबरून म्हणाला, “बाबा, इथे मधमाश्या खूप आहेत.”

नागनाथ थांबला. “घाबरायचं नाही. नदीकाठी मधमाश्या पाणी पिण्यासाठी असतातच. त्या आपल्याला त्रास देत नाहीत, आपण त्यांना त्रास द्यायचा नाही.”

महादूनं आसपास पाहिलं आणि म्हणाला, “मधमाश्या असल्या, की पिकालाही फायदा होतो.”

नागनाथ माझ्याकडे पाहून म्हणाला, “गुरुजी, अशीच शिवारातली शिकवण पोरांना मिळाली पाहिजे. हीच खरी शाळा आहे.”

थोडं अंतर आम्ही नदीकाठावरून चालत राहिलो.

काहींनी नदीतले गुळगुळीत गोटे सोबत घेतले, काहींनी नदीतली वाळू एकत्र जमून तयार झालेल्या बेटावर पाय रोवून खोपा तयार केला. मन्मथनी चकाकणाऱ्या गारगोट्या घेतल्या.

वाळूच्या बेटावर मुलं एकत्र रमली, हे पाहून नागनाथ पुढे होऊन त्याच्या जुन्या आठवणी सांगू लागला.

“नदी आटली की ह्या वाळूत खड्डा करून आम्ही पाणी प्यायचो.”

नदी आटली तरी ह्या वाळूच्या आतमध्ये पाणी असतं.

अलीकडे खूप लोकांनी घर बांधायला ही वाळू नेल्यामुळे अशा जागा कमी झाल्या वगैरे बरीच माहिती नागनाथ सांगत होता.

एक दोघांनी खड्डा करून त्यात पाणी कसं जमतं हे बघितलं. मुलांना मजा वाटत होती.

थोडं ऊन वाढायला लागलं होतं.

आता हळूहळू आम्ही चिंचेच्या झाडाकडे निघालो.

शिवारफेरीचा समारोप चिंचेखाली झाला.
काय पाहिलं, काय खाल्लं, काय शिकलो, हे सांगायला सगळ्यांनी सुरुवात केली.

त्यांनी वहीमध्ये बारीकसारीक गोष्टी नोंदवून घेतल्या होत्या.

काहींनी झाडांची, पानांची, मधमाशी, फुलपाखरांची चित्रं काढली होती.

मुलं भरभरून बोलत होती.

मी मुद्दाम महादूच्या शिवारज्ञानाचं कौतुक केलं.
ते ज्ञान किती महत्त्वाचं आहे हे सगळ्यांना सांगितलं.

त्या दिवसानंतर महादू नियमितपणे शाळेत येऊ लागला.

आता तो वर्गात दबकत बसत नव्हता.
हळूहळू त्याच्या गणिताला गती येऊ लागली होती.
शिवारात उमललेला महादू हळूहळू शाळेतही उमलू लागला.

लेख ४ / १२

‘वाढ’दिवस

७ मिनिटं वाचन

“यात स्वैपाकघर आहे. हे ओट्याखालचे ड्रॉवर्स आहेत, इथे घासायला टाकलेली भांडी आहेत – हा चमचा, ही वाटी, हे पातेलं, आणि बाऊल… मी हळूच स्टूल घेऊन त्यावर चढून नळ सोडून आलीय, हे पाणी वाहतंय. ही आई – गॅस पेटवतीये. गॅसची आग दिसते आहे? आईच्या हातात कुकरची रिंग आहे. हा कुकर आहे. हा डबा उघडलेला आहे, त्यात तांदूळ आहेत. तो बंद असलेला डाळीचा डबा आहे. इकडे दिव्याचं बटन, ही भिंतीवर अडकवलेली कात्री, हा पंखा… आणि ही सगळी वरची शेल्फ, कपाटं…”

मंडळी हळूहळू जमायला लागली. त्यावेळी हॉलमध्ये जमलेल्या माणसांपेक्षा चित्रांची संख्या जास्त होती. सा एकेका चित्राचं भरभरून वर्णन करत होती.

“… हा कांदा आहे, तो चिडलाय. तो कुणावर चिडला आहे माहितीय? या छोट्या लसणावर. आणि लसूण रडतोय कारण त्यानं काहीतरी खोडी केलीय.”

“… ही मोठ्ठी नदी. हा मासा अगदी वर पोहतोय. तो राजा आहे आणि हा मासा या माशाचा नवरीमासा. हा छोटा बाळमासा. हे कासव, ही पाणकोंबडी, वर सगळी पाण्यातली झाडं, कमळ, फुलं, आकाश, सूर्य…”

***

“आई आपण माझ्या चित्रांचं प्रदर्शन करूया ना.” काही महिन्यांपूर्वीच्या या तिच्या उद्गारानी झालेली सुरुवात ते वाढदिवशी घरातल्या हॉलमधलं हे दृश्य!

***

आम्ही चित्रं अगदी खाली जमिनीपर्यंत लावली होती. त्यामुळे अगदी रांगत्या बाळापासून सर्वांना ती सहज दिसू शकत होती.

सा च्या अगदी बाळवयापासून आम्ही चित्रांची प्रदर्शनं पाहिली आहेत. मोठ्या कलादालनांतली तशीच ओळखीतल्या कलाकार मंडळींची. शाळकरी वीणाताई, सुबोधआबा, चारुशीलाआजी यांची. माझ्या मते ‘कळतं वय’ असं काही वेगळं नसतं; मूल नेहमी कळत्या वयातच असतं. त्याला काय, किती आणि कसं कळतं हे मात्र मोठ्यांनाच कळत नसतं.

… तर सा पाच वर्षांची झाली हे एक निमित्त! चित्रांचं प्रदर्शन पाहायला हक्काची माणसं असणार होती.

सा ची विविध वयोगटातली मित्र-यादी पाहून एवढ्या सगळ्यांना घरी बोलावलं तर कसं जमणार अशी काळजी आजी-आबांना वाटली नसती तरच नवल. ती व्यक्त व्हायचा अवकाश, सगळ्यांना घरी’च’ बोलवायचं आहे असं सा नं ठामपणे सांगून टाकलं.

मग रात्री जेवणं झाली, की सा, मी आणि आजी-आबा बसून सा नं काढलेल्या चित्रांच्या पसाऱ्यातून मोजकी काही चित्रं प्रदर्शनासाठी निवडणं (त्यातसुद्धा कागदाच्या दोन्ही बाजूंनी काढलेल्यांतून एक ठरवणं महाकठीण!), निवडलेली चित्रं प्लॅस्टिकच्या कव्हरमध्ये घालणं, सा नं चित्रांचं केलेलं वर्णन समजून घेऊन चित्रांना क्रमांक देणं हे करायचो.

कार्यक्रमाच्या आदल्या दिवशी आणि ऐन वाढदिवशी चित्र-प्रदर्शनाची तयारी केली. हॉलमध्ये भिंतीलगत नायलॉनच्या दोऱ्या बांधल्या, त्यावर आजीच्या ४-५ साड्या अडकवून पडदा तयार केला. त्यावर तिची सुमारे पन्नास-एक चित्रं टाचणीनं लावायची होती. मदतीला हक्काच्या श्रुतीमावशी आणि तन्वीमावशी होत्या.

आपण वाढदिवसाला काय काय आणि कसं कसं करूया?

या विषयावर मी आणि सा नं खूप वेळा, खूप गप्पा मारल्या. इतक्या विविध कल्पना मांडल्या; अगदी सूर्यनमस्कार घालून दाखवण्यापासून केळीच्या पानावरचा वरणभात असल्या एक-शे -एक तरी भन्नाट कल्पना तिला सुचल्या होत्या. शेवटी शेवटी या विषयावरचे आमचे संवाद इतके वारंवार आणि वास्तव चौकटीला धरून आणि अगदी एकेक तपशील पक्का होईपर्यंत घडायचे, की मला वाटायचं मी कुणा मोठ्या माणसाशी बोलते आहे. त्या संवादांमध्ये खूप प्रेम, विश्वास, स्वप्न रंगवणं, ठरवून एकत्र काही पार पाडणं असं बरंच काही होतं.

एकदा सा बोलता बोलता म्हणाली, “सगळे केक केक म्हणून नाचत येतील माझ्या वाढदिवसाला; पण केकच नसेल.” तसं म्हणताना तिला खरोखर अगदी गंमत वाटत होती; पण तेवढंच होतं त्यात.

संत्र, मोसंबी, पेरू, सफरचंद, केळी, पपई, स्ट्रॉबेरी अशा सप्तरंगी फळांचे तुकडे द्रोणात होते. चित्रं पाहून आणि त्याबद्दल ऐकून झाल्यावर घटकाभर हा अल्पोपाहार… केकऐवजी काय ते सा नेच सुचवलं होतं.

आस्ते आस्ते सगळे जमले. आता खरी मैफल रंगणार होती.

कार्यक्रमाच्या सुरुवातीला सा आणि तिच्या दोन मैत्रिणींनी मिळून ‘हमको मनकी शक्ती देना…’ ही प्रार्थना म्हटली. गेले ३-४ महिने या तिघी माझ्याकडे पेटी आणि गाणं शिकताहेत. आणि गेलं वर्षभर सा मोहनआबांकडे तबल्याला जाते. तिथल्या नादमय वातावरणात रमायला तिला आवडतं. तिथे शिकायला येणारा साहिलदादा वाढदिवशी आला होता. त्यानं उत्स्फूर्तपणे ताल सांभाळून घेत त्यांना तबलासाथ केली, ‘त्रिताला’मधले काही तुकडे, कायदे आणि चक्रधार असेही स्वतंत्रपणे वाजवले. तबल्याबद्दलची थोडी रंजक माहितीही गोष्टरूपात सांगितली. सा नेदेखील तिला तबल्यावर येणारे धिं धिं कत् कत्, तिट, तिरकिट, धा धा तिट… आणि त्रिताल असे कायकाय वाजवून दाखवले.

एकीकडे साऱ्यांसाठी खाऊची तयारी सुरू होती. वाढदिवस घरी, म्हणजे ओघानं खाऊही घरचाच. आजीनं मायेनं केलेला. सा आणि सगळ्याच लहान मुलांना आवडणारा गोड आणि पोटभरीचा शिरा आणि गरम- गरम पोंगल. दोन्हीची गोल मूद.

पोटोबा झाल्यावर सगळ्यांनी समोरच्या भागात फरशीवर ऐसपैस जागा तयार केली. मुलं छानपैकी मागे सरकून बसली आणि नृत्यासाठी स्टेज तयार झालं.

गेल्या सहा महिन्यांपासून ‘सा’ भरतनाट्यम् च्या दर्शनामावशीकडे जाते. तिला आवडणारा ‘गिण्-तोम्’ प्रकार तिनं आणि तिथे शिकायला येणाऱ्या मनस्वीताईनं सादर केला. मनस्वीताईनं आणखी काही प्राथमिक प्रकार आणि मुद्रा करून दाखवल्या, औचित्याला साजेसं एक पारंपरिक सादरीकरणही केलं. समोर उपस्थित चिमुकल्या प्रेक्षकांपैकी दोघी-तिघी उठून तिचं अनुकरण करू लागल्या. हे दृश्य कमालीचं विलोभनीय होतं. प्रेक्षकगणातील एक पिंट्या बाळही काही आवडलं, की मध्येच आनंदानं आ… ऊ… असे चित्कार काढत दिलखुलास दाद देत होता.

तृप्तीमावशी सतार घेऊन आली होती. ती सतार शिकते आहे. हे मोठं आणि आकर्षक वाद्य बघून मुलं हरखून गेली होती. तिनं सगळ्यांना वाद्याची ओळख करून दिली. थोडे अलंकार आणि भूप राग वाजवून दाखवला. त्यावर आधारित ‘देखा एक ख्वाब’ गाणं वाजवलं . ‘चॉकलेटचा बंगला…’ आम्ही सतार आणि पेटीवर एकत्र वाजवायला सुरुवात केल्यावर मुलांनी गाणं म्हणत नाचायला सुरुवात केली. सगळं काही ‘लाईव्ह’ असण्यातली ही मजा न्यारी होती. तन्वीमावशीनं म्हटलेल्या गाण्यावरही मुलं नाचली. छोट्या विहाननं तन्वीमावशीबरोबर एक कविता म्हटली. कार्यक्रम खूप भरगच्च आणि अगदी आखीव नको, त्यात मुक्तता हवी, मुलांचा सहभाग हवा असा विचार होताच, त्यामुळे आणखीही काहीबाही सुचलं होतं ते जाणीवपूर्वक केलं नाही.

लहानथोर श्रोते एकाचवेळी समोर असताना सा गोष्ट सांगितल्याशिवाय कशी राहणार? मस्तपैकी स्टूलवर बसून, सकाळी शाळेत(?) मिळालेली वाढदिवसाची पुठ्ठ्याची टोपी घालून तिनं गोष्ट सांगितली. मग आणखी कुणाला काय काय सांगावंसं वाटायला लागलं. मुलांना हक्काचं व्यासपीठ मिळालं होतं. ज्याला अजिबात नियोजन लागत नाही पण सगळी लहान मुलं एकत्र जमली, की आपोआप होतो तो दंगा, खेळ, पळापळी असंही अर्थातच झालं.

आई, आजी, मावश्या, आत्या अशा सगळ्यांनी सा ला ओवाळलं.

दिवाळी किंवा अशीच काही न काही कारणानी नवीन कपडेखरेदी आधीच झालेली असल्यामुळे पुन्हा आवर्जून वाढदिवसासाठी असे नवे कपडे काही आम्ही घेतले नाहीत. सा नं स्वतःच ठरवल्याप्रमाणे तिच्याकडे असलेली नऊवारी नेसली.

वाढदिवस यायला किती दिवस उरले आहेत हे शेवटच्या काही दिवसांत मोजणं चालू असे. आदल्या दिवशी सा – “आई मी लवकर झोपले तर सकाळ लवकर होईल ना, म्हंजे वाढदिवस लवकर येईल ना?”

***

खरंतर प्रत्येकच दिवस हा ‘वाढ’दिवस असतो. आपण जन्माला आलो यात आपलं काहीही कर्तृत्व नसतं, की त्यात काही अद्वितीयही नसतं; पण काहीही नवं उमलून येणं, नवं जीवन आकाराला येणं हा आनंदोत्सव असतो खरा… तो आनंद सर्वांबरोबर वाटून घ्यावा असं वाटणंही स्वाभाविकच!

या संपूर्ण कार्यक्रमाचं नियोजन अगदी घरगुती आणि अतिशय साधं असं होतं. कोणतीही अनावश्यक वस्तू, खर्च नव्हता. शक्य तितकं पर्यावरणपूरक राहील असा प्रयत्न केला.

पर्यावरणपूरक याअर्थी सा तिचा एक खास शब्द वापरते. निसर्गी!

ती सांगते, “आई, एक निसर्गी जग असतं आणि एक माणसांचं जग असतं. झाडं, नदी, प्राणी, पक्षी, डोंगर वगैरे निसर्गी जग आणि गाड्या, वस्तू, प्लॅस्टिक, बिल्डिंग वगैरे म्हणजे माणसांचं जग. तिला विघटनशील प्रकारांचे बारकावेदेखील समजतात. तेही ती निसर्गी मानते. उदा. बीटाचा रंग, हळदीचा रंग हे निसर्गी आहेत; मात्र पेटीतले रंग नाहीत.

साधेपणावरून एक आठवलं. आदल्या दिवशी रात्री साड्या दोरीवर घालून ‘कसं दिसतं’ ते आम्ही पाहत होतो. त्यावर चित्रं लावायला भक्कम असा आधारही होईल यासाठी काय करता येईल असं आमचं आपापसात बोलणं चालू होतं. सेफ्टीपिना लावत बसण्यापेक्षा कपडे वाळत घालण्याचे चिमटे लावले तर सुटसुटीत होईल; पण दिसायला कसं वाटेल? सा पटकन म्हणाली, “आई आपण चिमटेच लावू. दिसत असेल तर दिसू दे की. घरात असंच असतं. आपण घरी करणार तर घरातल्या वस्तू वापरणार ना, उपयोगाचं महत्त्व!”

आलेल्या मुलांपैकी एक-दोघांनी विचारलं, ‘रिटर्न गिफ्ट’ आहे का म्हणून. हा प्रश्न अनपेक्षित नव्हताच; मात्र ज्यांचे बोबडे बोलही अजून पूर्ण गेलेले नाहीत, त्या वयाच्या मुलांच्या मनातही हे समीकरण किती पक्कं आहे याचा पुनःप्रत्यय आला.

***

परवा सा, मी आणि तिचा एक १० वर्षांचा मित्र पौर्णिमेच्या दिवशी चांदण्यात शतपावली करत होतो. त्याची एक ताई आहे. बारावीत असल्यामुळे ती आमच्याबरोबर नव्हती. मोठ्ठा वाटोळा चंद्र पाहत पाहत आम्ही चालत होतो. तो म्हणाला, “आत्ता ताई असती तर खिचिक खिचिक खिचिक कित्ती वेळा केलं असतं.” हे सांगताना तो स्वतः आडवातिडवा होऊन वेगवेगळे अँगल घेऊन काल्पनिक कॅमेऱ्यानं फोटो काढण्याची नक्कल करत होता.

मी त्याला म्हणाले, “तुम्ही दोघं आता तुमच्या डोळ्यातल्या कॅमेऱ्यानं खिचिक खिचिक करा.”

तो – “म्हणजे?”

“म्हणजे चंद्र कसा दिसतोय ते पाहा, डोळ्यांत साठवून ठेवा आणि मग रात्री झोपताना डोळे मिटले, की आठवा.”

सा अनेकदा आम्हाला सांगत असते, ‘हे मनात साठवून ठेव, ते कानात साठवून ठेव…’

हे सगळं मला त्या रिटर्न गिफ्ट प्रकारावरून आठवलं. आपण वाढदिवस अनुभवला का? आपल्याला खरीच मज्जा आली का? तसं असेल तर ते क्षण खास आहेत. मनात साठवून ठेवा.

दुसऱ्या कुणाबरोबर निर्व्याजपणे त्याच्या आनंदात सहभागी होता येणं… हे किती समृद्ध ‘रिटर्न गिफ्ट’ आहे… नाही का?

लेख ५ / १२

लोकांचा वैज्ञानिक हरपला.

३ मिनिटं वाचन

लोक हेच खरे वैज्ञानिक आहेत, प्रत्यक्ष गावखेड्यांत जगणाऱ्या लोकांकडे पिढ्यान्‌पिढ्यांचे साठलेले शहाणपण असते – त्यामुळे निसर्गाबद्दल, स्थानिक परिसंस्थांबद्दल, पर्यावरणाबद्दल त्यांना खोल समज असते ही भूमिका घेऊन समकालीन चर्चाविश्वातील अनेक मतप्रवाह, रूढ पद्धती आणि प्रस्थापित समजुतींना आव्हान देत त्यांची पुनर्रचना करण्याचे काम गेल्या तीन–चार दशकांपासून गाडगीळ सर करत होते.

कर्नाटकातील बांबूवर काम करणारे बुरुड समुदाय असोत, मैसूरजवळील बिळी-गिरीरंगन-बेट्टा पर्वतरांगांमध्ये कुमरी शेती करणारे शोलिगा आदिवासी असोत किंवा महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्ह्यातील गोंड आदिवासी समुदाय – या सगळ्यांची निरीक्षणे किती वैज्ञानिक आहेत हे गाडगीळ सरांनी अनेकदा ठोस उदाहरणांसह समाजासमोर मांडले. प्रसंगी त्यांनी शास्त्रज्ञ म्हणवणारे, अधिकारी आणि मोठ्या उद्योगपतींच्या भूमिकांना थेट आव्हान दिले. अपुऱ्या आकलनातून किंवा जाणीवपूर्वक, प्रस्थापितांच्या भूमिकेमुळे त्यांच्या विधानांचे अनेकदा विपर्यास करण्यात आले. मात्र ते हाडाचे वैज्ञानिक होते. कोणत्याही अपप्रचाराला, घूमजावला किंवा दबावाला ते कधीच घाबरले नाहीत.

कर्नाटकात कागद उत्पादक कंपन्या आणि वनविभाग यांची भूमिका कशी चुकीची किंवा अपुऱ्या ज्ञानावर आधारलेली आहे हे त्यांनी बुरुड समुदायांसोबत केलेल्या कामातून स्पष्ट केले. बिळी-गिरीरंगन-बेट्टा पर्वतरांगांमध्ये नैसर्गिकरित्या लागणाऱ्या वणव्यामुळे आवळ्याची झाडे कशी वाढत होती, हे त्यांनी पुढे आणले.

पर्यावरणीय प्रश्नांची उत्तरे शोधायची असतील तर प्रयोगशाळांची मदत घ्यावीच, पण त्याआधी लोकांकडे जायला हवे, लोकांकडेच त्या प्रश्नांची उत्तरे असतात – हा त्यांच्या कामाचा आणि मांडणीचा केंद्रबिंदू होता. त्यामुळेच मुंबई विद्यापीठाचा ‘परिसर विज्ञान’ अभ्यासक्रम त्यांनी गडचिरोलीतील मेंढा-लेखा गावात अभ्यासवर्ग स्वरूपात घेतला होता.

याच अभ्यासवर्गातून विजय देठे हा कार्यकर्ता-अभ्यासक घडला. त्याने पाचगावसारखी प्रयोगभूमी उभी केली. पाचगावातील लोकांनी विजय देठे यांच्या मदतीने ‘लोकज्ञान आधारित निसर्ग नियोजनाची’ प्रयोगशील वाट चोखाळली. सामुदायिक वनहक्कातून पाचगावला सुमारे एक हजार हेक्टर जमीन मिळाली. या जमिनीचे व्यवस्थापन कसे करायचे, लोकांचे ज्ञान वापरणे म्हणजे नेमके काय करायचे हे विजय देठे गाडगीळ सरांच्या अभ्यासवर्गातून शिकले आणि त्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी पाचगावात केली.

तेंदू पानांची मोठ्या प्रमाणावर होणारी तोड थांबवण्याचा गावाने सर्वानुमते निर्णय घेतला. पानांच्या अतितोडीमुळे तेंदू फळे कमी होत होती. त्यामुळे लोकांना फळे मिळत नव्हती आणि पुढे नवीन रोपेही उगवत नव्हती. तेंदू फळे आणि त्यापासून बनवलेले पदार्थ मुलांच्या पोषणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. पूर्वी ही फळे दुधातून मुलांना दिली जात. पुन्हा ही प्रथा सुरू झाली. उरलेली फळे विकून उपजीविकाही सुरू झाली.

मध्य प्रदेशातील शिवनी जिल्ह्यातील गोंड आदिवासी अक्षय तृतीयेनंतर परंपरागत ‘पंडूम’ सण साजरा करून चारोळी तोडत. त्यामुळे तोपर्यंत फळे पिकून काही प्रमाणात खाली पडत आणि त्यातून नवीन रोपे उगवत. मात्र व्यावसायिक फायद्यासाठी ही चारोळी लवकर तोडली जाऊ लागली. गाडगीळ सरांच्या निसर्ग-नियोजन आधारित व्यवस्थापन पद्धतीचा वापर करून लोकांनी पुन्हा जुनी प्रथा सुरू केली. परिणामी चारोळीचे उत्पादन सुमारे ३० टक्क्यांनी वाढले आणि जंगलात नवीन चारोळीची झाडेही दिसू लागली.

महाराष्ट्रात गाडगीळ सरांच्या पुढाकारातून ‘महाराष्ट्र जनुक कोश’सारखा अनोखा कार्यक्रम राबवण्यात आला. या कार्यक्रमात त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली आम्हालाही काम करण्याची संधी मिळाली. या उपक्रमात जमिनीशी जोडून काम करणाऱ्या लोकांच्या ज्ञानाला, मतांना आणि विचारांना प्राधान्य देण्यात आले. कवळी, दगडी, मालदांडी, पिवळी अशा ज्वारीच्या जाती, शेवाळी मिरची, खपली गहू, पावण्या आणि मारवेल गवत यांचे मोठ्या प्रमाणावर संवर्धन झाले.

याच विचारांतून विदर्भात पारधी समुदायांच्या ज्ञानाचा वापर करून कौस्तुभ पांढरीपांडे यांनी गवत, गवताळ कुरणे, माळरान आणि नामशेष घोषित करण्यात आलेल्या तणमोर पक्ष्यांचे संवर्धन केले. शिकारी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, निसर्गाचे शत्रू ठरवलेल्या समुदायातील लोक तणमोर पक्ष्यांच्या संवर्धनासाठी पुढे आले. पारधी समाजातील हिंमतराव पवार आणि बुगावाई आजी यांच्याशी संवाद साधताना गाडगीळ सर जणू रेचल कार्सन यांनी मांडलेलीच भूमिका मांडत होते. आपण जर शहरी ज्ञानाच्या कोशातून बाहेर पडलो नाही, लोकांशी संवाद साधला नाही, तर हे ज्ञान आपल्याला कधीच कळणार नाही.

गाडगीळ सर गेले. पण जाण्याआधी ते अमूल्य लिखाण करून गेले. त्यांची भूमिका ही पुस्तके पुढेही मांडत राहतील. सह्यचला आणि मी, बहुरूपी हक्काची वनराजी, निसर्गाने दिला आनंदकंद, उत्क्रांती : एक महानाट्य, सह्याद्रीची आर्त हाक ही मराठी पुस्तके, तसेच लोकजैवविविधता नोंदवही मार्गदर्शिका आणि समुदाय आधारित वनव्यवस्थापन मार्गदर्शिका आपल्याला दीर्घकाळ दिशा देत राहतील. गाडगीळ सरांना विनम्र आदरांजली.

बसवंत विठाबाई बाबाराव

वनराई, पुणे

लेख ६ / १२

बाबा व्हिट्याकाकाला अगदी एकटं सोडतो तेव्हा…

बाबा लहान होता तेव्हा – १०

२ मिनिटं वाचन

बाबा लहान होता पण त्याला त्याच्याहून धाकटा असा अजून एक भाऊ होता. त्याचा तो भाऊ म्हणजे आपले व्हिट्याकाका! ते इंजिनिअर आहेत आणि त्यांनाही आता एक मुलगा आहे. आणि त्याचंही नाव व्हिट्याच आहे.

पण तेव्हा व्हिट्याकाका अगदी पोरगेलासा होता. नुकता चालायला शिकला होता. कधीकधी तो चालण्याऐवजी रांगतच सुटायचा. कधीकधी जमिनीवर नुसताच बसून राहायचा. त्यामुळेच त्याला एकटं सोडणं शक्यच नव्हतं. तो खूपच लहान होता.

एके दिवशी, छोटा बाबा आणि धाकटा व्हिट्याकाका मागच्या अंगणात खेळत होते. त्या दोघांना थोड्याच वेळासाठी एकटं सोडलेलं होतं. तेवढ्यात त्यांचा चेंडू रस्त्यावर गडगडत गेला. छोटा बाबा त्यामागे धावला. आणि त्याच्यामागे व्हिट्याकाका!

त्यांचं घर एका टेकाडावर होतं. चेंडू टेकाडावरून खाली गडगडत गेला. बाबा त्याच्यामागे धावला. व्हिट्याकाका बाबामागे गडगडला.

त्या टेकाडाच्या पायथ्याशी एक रस्ता होता. तिथे जाऊन चेंडू थांबला. छोटा बाबा त्याच्यापाशी पोहोचला. व्हिट्याकाकाही बाबाच्या मागोमाग तिथे थडकला.

त्या तिघांमध्ये चेंडू सगळ्यात लहान असला तरीही तो अजिबात दमला नव्हता. छोटा बाबा थोडा दमला होता. आणि लहानगा व्हिट्याकाका अगदीच दमून गेला होता. आत्ता कुठे तो चालायला शिकला होता. त्यामुळे त्यानं रस्त्याच्या बरोब्बर मध्यात फतकल मारली.

लांबवर धुळीचे लोट उठताना दिसत होते. आणि थोड्याच वेळात बरेच घोडेस्वार दृष्टिक्षेपात आले. ते रस्त्यावरून रपेट मारत चालले होते. हे खूप खूप काळापूर्वीचं आहे; दुसर्‍या महायुद्धानंतर लगेचचं.

छोट्या बाबाला हे ठाऊक होतं, की युद्ध संपलं आहे. पण तरीही तो खूप घाबरला. त्यानं चेंडू फेकला. लहानग्या व्हिट्याकाकाला तिथेच, रस्त्याच्या मधोमध सोडून बाबा पळाला, ते थेट त्यानं घरच गाठलं.

व्हिट्याकाकाला काहीच खबरबात नव्हती, तो मस्त चेंडूशी खेळत तिथेच बसला होता. त्याला काही घोड्याबिड्यांची, सैनिकांची भीती नव्हती. त्याला कशाचीच भीती नव्हती. तो अगदीच लहान होता ना!

तोपर्यंत घोडेस्वार खूपच जवळ पोहोचले होते. त्यांचा कप्तान पांढर्‍या घोड्यावर आरूढ होता.

तो ओरडला, “थांबा!” घोड्यावरून पायउतार होत त्यानं व्हिट्याकाकाला उचललं, हवेत उंच उडवलं, अलगद परत झेललं आणि हसला.

“काय मग, कसं काय?” त्यानं विचारलं.

व्हिट्याकाका हसला आणि त्यानं कप्तानाला चेंडू देऊ केला.

तेवढ्यात आजोबा, आजी आणि छोटा बाबा टेकाडावरून धावत येत होते.

आजी आरडतच आली, “माझं बाळ कुठाय?”

आजोबा ओरडले, “उगी आरडू नकोस.”

बाबा हमसून हमसून रडत होता.

मग कप्तानसाहेब म्हणाले, “तुमचं बाळ इथंय! एकदम गोड बाळ आहे बुवा! घोड्यांनाही घाबरत नाही!”

कप्तानानं व्हिट्याकाकाला परत एकदा हवेत उडवलं आणि अलगद झेलून आजीच्या हातात दिलं. आजोबांच्या हातात चेंडू दिला. मग कप्तानसाहेब छोट्या बाबाकडे बघत म्हणाले, “गारून फ्लेड फास्टर दॅन अ डो.”

सगळे हसले. मग ते सैनिक घोडे दौडवत निघून गेले. आजोबा, आजी, बाबा आणि व्हिट्याकाका सगळे घरी गेले.

आजोबा बाबाला म्हणाले, “गारून हरणापेक्षाही वेगात पळून गेला कारण तो भित्रा होता. लर्मोंटोव्हच्या कवितेतली ही एक ओळ आहे. शरम वाटली पाहिजे तुला.”

छोटा बाबा अगदी लाजला.

मोठं झाल्यावर त्यानं लर्मोंटोव्हच्या सगळ्या कविता वाचल्या. त्यात ही ओळ आली, की त्याला खूपच वाईट वाटत असे.

अनुवाद : प्रीती पुष्पा-प्रकाश

सौजन्य : अरविंद गुप्ता टॉईज

लेख ७ / १२

Mahadu – who blossomed in the field

१० मिनिटं वाचन

It has been a long time since the COVID-19 pandemic ended and our lives returned to normal. Of course, its memories still linger in people’s minds. During the lockdown, schools were closed. Children were deprived of studies, reading, and the company of their friends. At such a time, many teachers implemented various initiatives at their own level. Baswant Vithabai Babarao is not a teacher in the conventional sense. However, during the pandemic, he implemented the ‘Anandshala’ (Joyful School) initiative for children in his village. About 25-30 children regularly attended Anandshala. We are bringing the stories that blossomed from this Anandshala to the readers of Palakneeti throughout this year. The seeds of these stories and many of the incidents are real, while some incidents are fictional.

Mahadu hadn’t been seen at school for the past two days.

On the third day, his sister Pooja came.

I asked her, “Why isn’t Mahadu coming to school?”

Pooja hesitated a little. Then she quietly said, “Sir, he couldn’t solve the math problem you gave him. That’s why he’s not coming.”

“But if he doesn’t come to school, how will he learn math?”

As soon as I asked, Pooja looked down and said, “No, sir… but the other children laugh at him. That’s why he’s not coming.”

I sent a message to Mahadu through Pooja, asking him to come to school, but even after a week passed, Mahadu didn’t come.

It was the time of the lockdown. Schools were closed, but the children in the village continued to wander, play, and roam around in groups. Our little Anandshala had started with the idea that we could gather the children for two or three hours in the evening and teach them something.

That Friday, before school ended, I said to the children, “There is an important announcement for tomorrow.”

The children looked on with curiosity. Someone whispered, “Give us some fun homework, sir!”

I smiled.

“There’s no homework tomorrow. Tomorrow is Saturday, the day after is Sunday. And on Sunday… we are going on a field trip.”

The class erupted in excitement.

“Oh… a field trip! So much fun!”

I continued, “Tomorrow, bring two handfuls of rice and one handful of lentils.

Any type of lentils will do, and any type of rice will also be fine.”

A field trip meant cooking together in the fields… making leaf plates from Palash leaves… preparing spiced rice with tubers and vegetables found in the fields… and eating while sitting under a tamarind tree… the children knew all this.

Then I deliberately said, “Pass this message on to those who are absent today.”

As school ended, we would recite the prayer, ‘The only true religion is…’

That day’s prayer was recited with extraordinary enthusiasm. After the prayer, the children ran home, jumping with joy.

That same evening, Mahadu came to me hesitantly.

Mahadu always used to talk about unrelated things first and then reveal the important matter at the end. That was his habit.

First, he talked about his buffalo. What kind of fodder was good for her… the grass he got from weeding, Marvell grass, Kena grass… where and how he got the grass… in whose field weeding was going on… how lush green grass had grown in someone’s field because of the well water…

After telling all this, he quietly said, “Sir, I heard you are taking us on a field trip. It would be good if you took the trip towards Gantawar’s field. There’s a stream there, and you can see different kinds of trees…”

After all the preamble, he finally came to the point, “Sir, will it be alright if I come on the field trip?”

I deliberately took a negative stance. “Didn’t we decide that those who hadn’t attended school for a week wouldn’t be taken on the field trip?”

He immediately replied,

“Yes sir… but please let me come this time. I won’t skip school after this.”

Mahadu was behind in reading and writing. He dreaded math class and his math notebook; however, he was the best when it came to practical calculations.

Agricultural wages, weeding, and the amount of seed required per acre for sowing…

He knew it all by heart.

Finally, Mahadu managed to get permission to participate in the field trip.

He left for home in a completely different mood.

On the day of the field trip, the whole scene changed.

As soon as they left the village and entered the fields, Mahadu’s confidence grew.

Which leaves were edible, which were not… where to find which vegetable… he was enthusiastically sharing information with everyone.

There were custard apple trees. Underneath them, the Lantana plant was spread out. In between, there were ‘Tarwad’ bushes.

Mahadu stopped there.

“Stop here for a moment,” he said casually.

The children, who usually didn’t pay much attention to his instructions at school, stopped immediately, taking his word as law.

A vine was climbing up with the support of the Tarwad, Lantana, and custard apple trees. Mahadu went into the bushes and brought back some tender leaves of the vine.

I felt worried when he went into the bushes.

I went near him and said, “Mahadu, be careful… there might be scorpions and insects down there.”

Before I could finish my sentence, he stopped me and said, “Sir, you stay far away. There are snakes down here.”

Taking the children on a field trip meant that we were responsible for them. During the first few trips, I used to give the children a lot of instructions. But when Mahadu was with us, the difficult spots, the places where we needed to stop and watch carefully, the leaves that caused itching, the vines… everything was taught naturally, as part of the experience. Mahadu’s experience and knowledge of the fields were very useful to us during the field trips.

Mahadu brought a handful of leaves from that vine.

First, he gave two leaves to me.

Then, giving one leaf to each of the children, he said, “Taste these leaves.”

We all tasted the leaves.

The taste was unique. The taste lingered in our mouths for quite some time. Everyone liked it.

“What kind of leaves are these?” the children asked in unison.

“These are the leaves of the Fandi plant,” Mahadu began to explain.

“Fandi?”

“Yes, Fandi!”

He continued, “Fandi is the name of this vine. A vegetable is made from these leaves. It’s called Fandi bhaji (Fandi vegetable).”

Just then, Manmath ran towards a bush.

I stopped him.

I said to Mahadu, “Give Manmath some leaves.”

Mahadu gave him the leaves.

This way more leaves were added to Manmath’s collection.

A little further on, at a bend, there was a striking Amaltas tree.

Mahadu stopped. He observed the tree for a while.

He came back holding something closed in his hand… The children gathered around him excitedly. Mahadu gently opened his hands.

A large beetle flew away with a buzzing sound.

“This is a golden beetle,” Mahadu began to explain, “It is always found on the Amaltas tree; it loves to eat the leaves of the Amaltas tree.” The same children who were laughing at Mahadu in the classroom, mocking him for not knowing maths, were now gathered around him, listening to his every word like attentive students.

For our field trip, we headed towards Naghnath Gantawar’s farm. As soon as he saw us, Naghnath came forward.

Untying the towel wrapped around his head, he wiped the sweat from his face and said, “Welcome, teacher. It seems the children have come to see the fields today.”

“Yes,” I said, “Today I want to show them the fields outside of their textbooks.”

Naghnath smiled and said, “Then let’s go towards the river first. You can see different plants and creatures there.”

Just then, his children, Amruta and Anuj, came near us.

“Dad, should I spread the ‘chavale’ (a mat made by stitching together empty sacks) under the tamarind tree?” Amruta asked.

“Spread it. We’ll sit there after we’re done walking around,” Naghnath said.

A little further on, the jowar crop became visible. Mahadu immediately went ahead.

“This jowar has started to develop ears of grain,” he said.

“Jowar doesn’t need much water; it grows well even with just the winter dew.”

Naghnath nodded in agreement.

Just then, Manmath stopped near a bush.

“Sir, look at the back of these leaves,” he said.

There were small knots on the back of some of the leaves.

“I told you about this during the last trip, didn’t I?” he reminded us.

“I had told the children during the last field trip that some trees, like Arjun, Bibba, and Palash (Flame of the Forest), have knots on the back of their leaves.

‘We have to collect these leaves with knots separately.'”

As we reached the riverbank, we started hearing a buzzing sound.

Anuj said, a little frightened, “Father, there are a lot of bees here.”

Nagnath stopped. “Don’t be afraid. Bees are always found near the riverbank to drink water. They don’t bother us, and we shouldn’t bother them.”

Mahadu looked around and said, “When there are bees, the crops also benefit.”

Nagnath looked at me and said, “Teacher, this is the kind of learning the children should get from the fields. This is the real school.”

We walked along the riverbank for some distance.

Some took smooth pebbles from the river, while others built a small house by standing on a sandbar formed by the accumulated sand in the river. Manmath took some shiny pebbles.

Seeing the children enjoying themselves together on the sandbar, Nagnath stepped forward and began recounting his old memories.

“When the river dried up, we used to dig a hole in this sand and drink water.”

Even when the river dries up, there is water inside this sand.

Nagnath was giving a lot of information, such as how such places have become fewer lately because many people have taken this sand for building houses.

One or two children dug a hole to see how water collects in it. The children were having fun.

The sun was starting to get a little stronger.

Now, we slowly started moving towards the tamarind tree.

The field trip concluded under the tamarind tree.

Everyone started describing what they saw, what they ate, and what they learned.

They had noted down even the smallest details in their notebooks. Some had drawn pictures of trees, leaves, bees, and butterflies.

The children were talking enthusiastically.

I deliberately praised Mahadu’s deep knowledge of nature.

I told everyone how important that knowledge was.

After that day, Mahadu started coming to school regularly.

Now he no longer sat timidly in the classroom.

Gradually, his math skills began to improve.

Mahadu, who had blossomed in the fields, slowly began to blossom in school as well.

Original Marathi story : Baswant Vithabai Babarao

English : Arvind Gupta

Illustration : Ramakant Dhanokar

Click on the link https://palakneeti.in/शिवारात-उमललेला-महादू/ to read the original marathi story.

You can also read the Hindi version of this story. https://palakneeti.in/फील्ड-ट्रिप-में-खिला-महाद/

लेख ८ / १२

फील्ड-ट्रिप में खिला महादू

आनंदशाळेतल्या गोष्टी – (हिंदी अनुवाद)

१० मिनिटं वाचन

कोरोना का समय खत्म होने वाला था और हमारी ज़िंदगी एक नए सिरे से फिर से शुरू होने वाली थी। बेशक, उस समय की यादें आज भी लोगों के मन में बसी थीं। लॉकडाउन के दौरान स्कूल बंद थे। बच्चे पढ़ाई-लिखाई और अपने दोस्तों से दूर थे। ऐसे समय में, कई टीचरों ने अपने लेवल पर कुछ एक्टिविटीज़ शुरू कीं। बसवंत विठाबाई बाबाराव वैसे पेशे से तो टीचर नहीं हैं। लेकिन कोरोना के समय में, उन्होंने अपने गाँव के बच्चों के लिए ‘आनंदशाला’ शुरू की। आनंदशाला में लगभग 25-30 बच्चे रेगुलर आते हैं। यह है ‘आनंदशाला की एक रोचक घटना।

महादू पिछले दो दिनों से स्कूल में नहीं दिखा था।

तीसरे दिन, उसकी बहन पूजा अकेले ही स्कूल आई।

मैंने पूजा से पूछा, “महादू स्कूल क्यों नहीं आता?”

पूजा थोड़ी उलझन में लगी। फिर उसने धीरे से कहा, “सर, आपने जो गणित के सवाल दिए थे, वह उन्हें हल नहीं कर पाया। इसीलिए वह स्कूल नहीं आता है।”

“ओह, लेकिन अगर वह स्कूल नहीं आएगा, तो फिर गणित कैसे सीखेगा?”

मेरी बात सुनकर पूजा ने नीचे देखा और कहा, “देखिए… क्लास में दूसरे बच्चे उस पर हंसते हैं। इसीलिए वह नहीं आता है।”

मैंने पूजा के साथ एक चिट्टी भेजी और महादू से स्कूल आने के लिए कहा, लेकिन एक हफ्ता बीत गया, फिर भी महादू स्कूल नहीं आया।

लॉकडाउन का समय था। स्कूल बंद थे, लेकिन तब भी बच्चे गांव में घूमते, खेलते और छोटी टोलियों में घूमते थे। हमारी छोटी सी ‘आनंदशाला’ इस विचार से शुरू हुई थी कि हम शाम को दो-तीन घंटे बच्चों को इकट्ठा करके आपस में कुछ सीख सकें।

उस शुक्रवार, स्कूल छूटने से पहले, मैंने बच्चों से कहा, “मेरे पास कल के लिए एक ख़ास सुझाव है।”

बच्चों ने मेरी ओर उत्सुकता से देखा।

किसी ने फुसफुसाकर कहा, “सर, हमें कुछ मजेदार होमवर्क दीजिए!”

मैं हंस पड़ा।

“कोई होमवर्क नहीं। कल शनिवार है, परसों इतवार है। और इतवार को… हम फील्ड-ट्रिप पर जाएंगे।”

उससे क्लास में काफी हंगामा हुआ।

“ओह… सैर-सपाटा – फील्ड-ट्रिप! उसमें कितना मज़ा आएगा!”

मैंने आगे कहा, “इतवार जब तुम सब आओ, तो दो मुट्ठी चावल और एक मुट्ठी दाल अपने साथ लाना। कोई भी दाल चलेगी और कोई भी चावल चलेगा।”

फील्ड-ट्रिप का मतलब है जंगल में मिलकर खाना बनाना… पलाश के पत्ते इकट्ठा करके पत्तलें बनाना… जंगल में मिलने वाले कंद और सब्ज़ियों से बना मसाला भात, इमली के पेड़ के नीचे बैठकर खाना… बच्चे यह सब जानते थे।

फिर मैंने जान-बूझकर कहा, “यह सूचना उन लोगों तक भी पहुँचाना जो आज स्कूल में मौजूद नहीं हैं।”

स्कूल से निकलते समय हमने ‘सच्चा तो एक ही धर्म है…’ प्रार्थना पढ़ी।

बच्चों ने उस दिन की प्रार्थना बहुत जोश के साथ पढ़ी। प्रार्थना के बाद बच्चे कूदते हुए घर भागे।

उसी शाम, महादू लड़खड़ाते हुए मेरे पास आया। पहले, छोटी-मोटी बातें करने के बाद, महादू हमेशा आखिर में ज़रूरी बात पर आता था। यह उसकी आदत थी।

सबसे पहले, उसने मुझे अपनी भैंस के बारे में बताया। उसके लिए कौन सा चारा अच्छा है… निराई से मिलने वाली टर्फ, मार्वल, केना घास… यह अलग-अलग घासें कहाँ और कैसे मिलती हैं… किसके खेत में निराई चल रही है… किसके खेत में कुएँ से पानी छोड़ने के बाद हरी घास कैसे उग आई है…

यह सबकुछ कहने के बाद, उन्होंने धीरे से कहा, “सर, मैंने सुना है कि आप फील्ड-ट्रिप के लिए जा रहे हैं। अच्छा होगा कि अगर हम सब गंटावर के खेत में जाएं। वहाँ एक नाला है, वहाँ सब बच्चे अलग-अलग पेड़ भी देख सकेंगे…”

इस परिचय के बाद, महादू मुद्दे की बात पर आया, “सर, क्या मैं भी आपके साथ चल सकता हूँ?”

मैंने जान-बूझकर नकारात्मक रुख अपनाया।

“क्या हमने यह तय नहीं किया था कि जो लोग एक हफ़्ते तक स्कूल नहीं आएंगे, वे सैर-सपाटे पर नहीं जाएंगे?”

उसने तुरंत कहा, “ठीक सर… लेकिन इस बार मुझे जरूर आने दें। उसके बाद मैं रोजाना स्कूल आऊंगा।”

महादू पढ़ने-लिखने में पीछे था। उसे गणित की क्लास और गणित की नोटबुक से डर लगता था; लेकिन प्रैक्टिकल गणित में वह काफी तेज़ था।

खेत में निराई, बुआई के लिए प्रति एकड़ कितने बीज चाहिए…

यह सब बातें उसे अच्छी तरह पता थीं।

आखिरकार, महादू को फील्ड-ट्रिप में शामिल होने की इजाज़त मिल गई।

वह पूरे जोश के साथ घर से निकला।

फील्ड-ट्रिप वाले दिन, पूरी तस्वीर बदल गई।

जैसे-जैसे टोली गाँव से निकलने लगी, महादू का आत्मविश्वास भी बढ़ता गया।

कौन से पत्ते खाए जा सकते हैं, कौन से नहीं… कौन सी सब्ज़ी कहाँ उगती है…

वह यह सारी बातें महादू बड़े जोश से सबको बता रहा था।

रास्ते में एक शरीफे का पेड़ मिला। उसके नीचे, रतालू का एक घना झुरमुटा फैला हुआ था। उनके बीच में एक घनी झाड़ी थी।

महादू वहीं रुक गया।

“थोड़ी देर यहीं रुको,” उसने सबसे कहा।

बच्चे, जो रोज़ स्कूल में उसकी बातों पर बिल्कुल ध्यान नहीं देते थे, वे उसकी बात मानकर वहीं रुक गए।

एक बेल झाडी, रतालू और शरीफे के पेड़ों के सहारे ऊपर चढ़ रही थी। महादू झाड़ी में घुसकर बेल के छोटे पत्ते तोड़ने लगा।

जैसे ही वह झाड़ी में घुसा, वैसे ही मुझे चिंता हुई।

मैं उसके पास गया और मैंने कहा, “महादू, ज़रा सावधान रहना… नीचे बिच्छू और कीड़े हो सकते हैं।”

इससे पहले कि मैं अपनी बात पूरी कर पाता, उसने मुझे रोका और कहा, “सर, आप यहाँ से कुछ दूर पर ही रुकें। क्योंकि यहाँ नीचे साँप रहते हैं।”

बच्चों को सैर-सपाटे पर ले जाते समय सारी ज़िम्मेदारी बड़ों की होती है। पहले की कई फील्ड-ट्रिप्स में, मैं बच्चों को बहुत सारी बातें बताता था। लेकिन जब महादू हमारे साथ होता था, तो मुश्किल जगहों, ध्यान से रुककर देखने वाली जगहों, खुजली वाले पत्तों, बेलों… सभी के बारे में वही हमें सिखाता था। फील्ड-ट्रिप्स के दौरान हमें उनके अनुभव और प्रकृति के ज्ञान से बहुत फ़ायदा होता था।

महादू उस बेल के मुट्ठी भर पत्ते तोड़कर लाया।

सबसे पहले उसने मुझे दो पत्ते दिए।

फिर, हर बच्चे को एक-एक पत्ता देते हुए उसने कहा, “इन्हें खाओ।”

हम सबने पत्तों का स्वाद चखा।

उनका एक अलग ही स्वाद था। वो स्वाद सबके मुँह में काफ़ी देर तक रहा। वो सबको बहुत पसंद आया।

“ये पत्ते किसके हैं?” बच्चों ने तुरंत पूछा।

“ये पत्ते फंदी के हैं,” महादू ने बताया।

“फंदी के?”

“हाँ, फंदी के!”

उसने आगे कहा, “फंदी इस बेल का नाम है। इन पत्तों की सब्ज़ी बनती है। उसे फंदी भाजी कहते हैं।”

तभी मनमथ झाड़ी की तरफ भागा।

मैंने उसे रोका।

मैंने महादू से कहा, “जरा मनमथ को कुछ और पत्ते दे दो।”

महादू ने उसे कुछ और पत्ते दिए।

मनमथ के कलेक्शन में कुछ और पत्ते जुड़ गए।

थोड़ा आगे जाकर, मोड़ पर, एक सुंदर अमलतास का पेड़ था।

महादू वहां रुका। उसने कुछ देर तक पेड़ को गौर से देखा।

फिर वो अपने हाथ में कुछ लेकर आया… बच्चे उत्सुकता से उसके चारों ओर इकट्ठा हो गए। महादू ने अपने हाथ खोला।

एक बड़ा कीड़ा उसकी हथेली से भिनभिनाता हुआ उड़ा… “वो सोने का कीड़ा है,” महादू ने कहा, “वो अमलतास के पेड़ पर ही पाया जाता है. उस कीड़े को अमलतास के पत्ते खाना बेहद पसंद हैं।”

वही बच्चे जो अक्सर क्लास में महादू पर हँसते थे और गणित न जानने के लिए उसका मज़ाक उड़ाते थे, वे अब उसके चारों ओर इकट्ठा होकर उसकी हर बात ऐसे सुन रहे थे जैसे वो उसके छात्र हों।

फिर हम आगे बढ़ते हुए नागनाथ गंटावर के खेत की ओर मुड़े। हमें देखते ही नागनाथ आगे आया। वो सिर पर तौलिया लपेटे हुए था। उसने अपने चेहरे से पसीना पोंछा और कहा, “आइए गुरुजी। लगता है आज आप बच्चों को सैर कराने लाए हैं।”

“हाँ,” मैंने कहा, “आज मैं उन्हें किताब के बाहर के असली खेत-मैदान दिखाना चाहता हूँ।”

नागनाथ मुस्कुराए और बोले, “तो पहले नदी पर चलें। वहाँ देखने के लिए बहुत से अलग-अलग किस्म के पौधे और जीव हैं।”

तभी नागनाथ के बच्चे, अमृता और अनुज भी हमारे पास आए।

“बाबा, हम चवाळे (खाली बोरियों को सिलकर बनाया गई दरी) पर इमली के पेड़ के नीचे क्यों नहीं बैठते?” अमृता ने पूछा।

“अमृता, हम लौटकर आने के बाद वहीं बैठेंगे,” नागनाथ ने कहा।

थोड़ा आगे जाने पर, ज्वार की फसल दिखाई दी। महादू तुरंत आगे बढ़ा।

“इस ज्वार में अब बालियाँ आने लगी हैं,” उसने कहा।

“ज्वार बिना पानी के भी उग सकता है, वह सिर्फ़ ठंड के मौसम में ही उगता है।”

नागनाथ ने सहमति में अपना सिर हिलाया।

तभी, मनमथ एक झाड़ी के पास रुका।

“सर, ज़रा इन पत्तों के पिछले भाग को देखें,” उसने कहा।

उनमें से कुछ पत्तों के पीछे छोटी-छोटी गांठें थीं।

“मैंने तुम्हें पिछली फील्ड-ट्रिप में उनके बताया था,” मैंने बच्चों को याद दिलाया।

मैंने पिछली पिछली फील्ड-ट्रिप में बच्चों को बताया था कि अर्जुन, बिब्बा, पलास जैसे कुछ पेड़ों के पत्तों के पीछे गांठें होती हैं।

“हमें उन गांठों वाले पत्तों को अलग से इकट्ठा करना चाहिए।”

जैसे ही हम नदी किनारे पहुँचे, हमें भिनभिनाने की आवाज़ सुनाई दी।

अनुज थोड़ा डरकर बोला, “बाबा, यहाँ बहुत सारी मधुमक्खियाँ हैं।”

नागनाथ रुका। “चिंता मत करो। मधुमक्खियाँ नदी किनारे पानी पीने के लिए आईं हैं। वे हमें परेशान नहीं करेंगी, और हम भी उन्हें परेशान नहीं करेंगे।”

महादू ने इधर-उधर देखा और कहा, “इन मधुमक्खियों से हमारी फसलों को भी बड़ा फ़ायदा होता है।”

नागनाथ ने मेरी तरफ देखा और कहा, “गुरुजी, फील्ड-ट्रिप में बच्चों को ऐसी ही शिक्षा मिलनी चाहिए। यही असली स्कूल है।”

फिर हम नदी के किनारे-किनारे काफी दूर तक चले।

कुछ बच्चों ने नदी के किनारे पड़े चिकने पत्थर उठाए, कुछ नदी की रेत इकट्ठा करके उसपर पैर रखने लगे। मनमथ ने कुछ चमकदार कंकड़ उठाए।

बच्चों को रेत के टापू पर एक साथ मज़े करते देख, नागनाथ आगे आए और वे अपनी पुरानी यादें सांझा करने लगे।

“जब नदी सूख जाती थी, तो हम इस रेत में गड्ढा बनाकर पानी पीते थे।”

जब नदी सूख जाती थी, तब भी उसकी रेत के अंदर पानी होता था।

नागनाथ कई जानकारी बता रहे थे – अतीत में कितने लोग इस रेत को घर बनाने के लिए ले गए, इसलिए ऐसी जगहें अब कम हो गईं थीं।

उनमें से एक-दो बच्चों ने खुद गड्ढा बनाकर देखा और उसमें पानी इकट्ठा किया। बच्चों को उसमें काफी मज़ा आया।

गर्मी थोड़ी बढ़ने लगी थी।

फिर अब हम धीरे-धीरे इमली के पेड़ की ओर बढ़े।

हमारी फील्ड-ट्रिप इमली के पेड़ के नीचे पहुंचकर खत्म हुई।

सब बच्चे बताने लगे कि उन्होंने क्या देखा, क्या खाया, क्या सीखा।

अपनी नोटबुक में उन्होंने वे बातें विस्तार से लिखीं।

कुछ ने पेड़ों, पत्तियों, मधुमक्खियों, तितलियों की तस्वीरें भी बनाई। बच्चे एक-दूसरे से ज़ोर-ज़ोर से बातें कर रहे थे।

मैंने जान-बूझकर महादू के प्रकृति ज्ञान की तारीफ़ की।

मैंने सबको बताया कि वह ज्ञान कितना ज़रूरी था।

उस दिन के बाद से महादू रेगुलर स्कूल आने लगा।

अब वह क्लास में डरा-सहम नहीं बैठता था।

धीरे-धीरे उसकी गणित भी बेहतर होने लगी।

फील्ड-ट्रिप में खिलने के बाद महादू धीरे-धीरे स्कूल में भी खिल उठा।

मूल मराठी कथा : बसवंत विठाबाई बाबाराव

हिंदी अनुवाद : अरविन्द गुप्ता

चित्र : रमाकांत धनोकर

मूल मराठी कथा पढने के लिये https://palakneeti.in/शिवारात-उमललेला-महादू/ लिंक पर क्लिक किजिये.

कथा का अंग्रेजी अनुवाद पढने के लिये https://palakneeti.in/mahadu-who-blossomed-in-the-field/ इस लिंक पर क्लिक किजिये.

लेख ९ / १२

कुटुंबातली लोकशाही

६ मिनिटं वाचन

एकटा जीव सदाशीव! मला वाटेल तसं, मला हवं तेव्हा आणि मला जे जमेल ते… असं सगळं. सर्व निर्णय माझ्या मर्जीनं, त्यात कोणी ढवळाढवळ करणारं नाही. जंगलात एकटं राहत असाल तर हे ठीक. अन्यत्र आपण एकटं असलो, तरी अशा ना तशा प्रकारे, कुठे ना कुठे समूहाचा भाग असतोच. मग समूहाचे म्हणून जे निर्णय असतात ते कसे होतात? त्यासाठी योग्य मार्ग काय असेल?

प्रत्येकाचं मत विचारात घेऊन निर्णय घेणं म्हणजे लोकशाही. मात्र प्रत्येकाचं मत घेऊन निर्णय घेणं दर वेळी शक्य होत नाही. मग निवडक प्रतिनिधी आपापल्या गटाच्या वतीनं निर्णय घेतात. प्रतिनिधींना निर्णयाचे अधिकार देऊन त्यांनी सर्वांच्या वतीनं निर्णय घेणं ही झाली प्रजासत्ताक पद्धती. लोकशाहीत प्रत्येक निर्णयात सर्वांचा सहभाग असल्यानं नियमांची तशी काही गरज नसते. लोकशाहीत निर्णय बहुमतानं होतात; पण म्हणून घेतलेले निर्णय बरोबर असतीलच असं नाही. प्रजासत्ताक पद्धतीत लोकप्रतिनिधी सर्वांच्या वतीनं निर्णय घेत असल्यानं त्यानं काही मार्गदर्शक तत्त्वं पाळायची असतात. ती आधीच ठरवलेली असतात. या तत्त्वांना ‘संविधान’ म्हणतात. संविधानात मूलभूत अधिकार आणि जबाबदाऱ्या नमूद केलेल्या असतात.

लोकशाही म्हणजे केवळ मतदान करणं किंवा प्रजासत्ताक म्हणजे केवळ राजपथावरील संचलन नव्हे. हे एक जीवनमूल्य आहे. आपल्याला मुलांना ‘सुजाण नागरिक’ बनण्यास प्रोत्साहन द्यायचं आहे असं आपण म्हणतो, तेव्हा नकळत आपण आपल्या घरातली ‘पालकत्वाची शैली’ आणि ‘राजकीय तत्त्वज्ञान’ यांची सांगड घालत असतो. पालकत्वात लोकशाही आणि प्रजासत्ताक मूल्यं रुजलेली असतील, तर ती मुलांमध्ये येतील आणि पुढे प्रौढ झाल्यावर मुलं सुजाण नागरिक होतील. रोजच्या जीवनात पालकांकडून मिळणाऱ्या वागणुकीतूनच मुलांपर्यंत स्वातंत्र्य, समता, बंधुता ही मूल्यं पोचत असतात. सर्वांचा सहभाग हा लोकशाहीचा गाभा आहे. ज्या घरात लहान मुलांनाही निर्णय-प्रक्रियेत सहभागी करून घेतलं जातं, त्यांना त्यांचं मत मांडण्याची मुभा असते, लहान मोठे सर्वांना त्यांचे हक्क न मागता मिळतील असं बघितलं जातं. अशी कुटुंबं घरातच लोकशाहीचा पाया भक्कम करतात. अशा घरात वाढलेली मुलं मोठी झाल्यावर आपल्या राष्ट्रात जे काही चालू आहे त्यात सहभाग घेतात. गरज असेल तिथे बहुमताच्या विरोधात जाऊन चुकीच्या निर्णयांवर टीका करतात.

माझे बाबा सैन्यात होते. ते बाहेरगावी असत. त्यामुळे घर आईनंच सांभाळलं. भावंडांमध्ये मी मोठा आणि मला धाकट्या दोन बहिणी. पैसे जेमतेम असायचे. बाबांकडून ड्राफ्ट आला, की तो बॅंकेत जमा करायला आई मला किंवा बहिणीला सोबत घेऊन जायची. शनिवारी आमच्या गावचा आठवडे-बाजार असायचा. भाजीपाला, धान्य, घरगुती जिन्नस अशा गोष्टींबरोबरच काळा ऊस, चुरमुरे, फुटाणे, रेवड्या असे खाऊचे पदार्थसुद्धा बाजारात असायचे. तेव्हा यातलं काहीतरी एक आई आमच्यासाठी खाऊ म्हणून आणायची. पुढे आईला तात्पुरती नोकरी मिळाली, त्यामुळे बाजाराच्या दिवशी ती घरी नसायची. त्यामुळे नेहमी घेतो त्याप्रमाणे आठवड्याचा भाजीपाला आणि गरजेचे जिन्नस घेण्याचं स्वातंत्र्य आणि जबाबदारी माझ्यावर आली. आई मला दहा ते पंधरा रुपये द्यायची. साधारण एक रुपयाचा खाऊ घेण्याची मुभापण दिलेली होती. जबाबदारी आणि स्वातंत्र्य असं एकत्र येतं! विश्वास टाकला की माणूस जबाबदारी नीट पार पाडतो हे पालकांनी लक्षात घ्यावं. मिळालेल्या स्वातंत्र्याचा गैरवापर न करणं आणि पहिल्याच प्रयत्नात जबाबदारी नीट हाताळता येणं हे लहान मुलांना जमेलच असं नाही; पण तशी संधी दिली, तर झालेल्या चुकांतून शिकता येतं हे पालकांना समजणं महत्त्वाचं.

आमची मुलगी बोलायला शिकली तेव्हापासून मी तिला तिचं मत विचारायचो. ‘तुझं यावर मत काय?’ असं तिला विचारलं, की ‘माझं मत आहे!’ अशी ती सुरुवात करायची. यातला गमतीचा भाग सोडता, कुटुंबाशी संबंधित निर्णयात मुलांचं मत नक्की विचारात घ्यायला हवं. त्यांच्या वयानुरूप झेपतील एवढे निर्णय त्यांचे त्यांना घेऊ द्यावेत. ‘आज शाळेत जायचं नाही’ हा त्यांनी घेतलेला निर्णय कधीकधी सारासार विचार करून मान्य करायला लागतो, तर कधी त्यांचं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेऊन योग्य कारणांसकट अमान्यपण करायला लागतं. महत्त्वाचं हे, की मुलांना त्यांचं मत मोकळेपणानं मांडायला घरात सहजसोप्पं वातावरण हवं. ती त्यांची मतदानाची पहिली पायरी आहे. ज्यांना असं मत मांडायचं स्वातंत्र्य मिळत नाही, त्यांना असं वाटायला लागतं, की माझ्या एका मतानं फार काय बदलणार आहे? नाही तरी माझ्या मताला काय किंमत आहे?

कुटुंबाचं संविधान समानता आणि दुर्बल घटकांचं रक्षण या दोघांचा समतोल राखणारं असलं, तर कुटुंबातल्या सर्वांना न्याय्य व समान वाटेल अशी वागणूक मिळते. ज्या मुलांना घरात न्याय्य वागणूक मिळते ती समाजात न्यायानं वागण्याची शक्यता जास्त.

काही घरांत भावंडांपैकी एखाद्याच्या हक्कांची पायमल्ली होते. भांडण असो का खाऊचं वाटप, ‘तू मोठा आहेस ना!’ या वाक्यानं मोठ्या भावंडाला अन्याय सहन करावा लागतो. असं कधीच करू नये असं मला म्हणायचं नाहीये. जिथे लहान भावंडाच्या म्हणजे दुर्बलाच्या हक्कांचं रक्षण करायचं आहे तिथे पालकांनी मोठ्या भावंडाला त्याची जाणीव करून देऊन लहानग्याला सुरक्षाकवच मिळवून द्यायला पाहिजे. मात्र हे करताना सारासार विचार व्हायला हवा. हा अंदाज चुकला, तर मुलं गैरफायदा घेतात. पालक मोठ्या भावंडाला तडजोड करायला लावतात ही नेहमीची बाब झाली, की धाकटी भावंडं स्वतःच्या चुका मोठ्यावर ढकलून मोकळी होतात. म्हणजे मी स्वतःला दुर्बल ठेवलं की मला सहानुभूती मिळते, माझ्या चुका इतरांवर ढकलता येतात हा संदेश ते लहान मूल बरोब्बर घेतं. झालेला अन्याय मोठं भावंड विसरू शकत नाही. कोणीही दुर्बल व्यक्ती दिसली, की त्याला ‘ही आता काहीतरी गैरफायदा घेणार’ असंच वाटायची शक्यता जास्त!

मध्यमवर्गापासून वरच्या सर्व आर्थिक स्तरांतील कुटुंबांत खाण्यापिण्याची सुबत्ता असते. पण तरीही असं घडतंच ना, की परसबागेतल्या झाडाला एकच पेरू आला आहे. आणि तो खाण्याची घरातल्या सर्वांनाच इच्छा आहे. अशा परिस्थितीत आमच्या घरातलं संविधान असं आहे, की दुर्मीळ किंवा क्वचित मिळणारे खाद्यपदार्थ समान वाटे करून खायचे. कोणाला नको असेल तर त्याला नाही म्हणण्याचं स्वातंत्र्य आहे; पण हक्क लहान-मोठे सर्वांना सारखा मिळणार.

‘असहमती’ किंवा ‘विरोध’ म्हणजे दर वेळी भांडण किंवा बंडखोरी नव्हे; तो प्रगल्भ विचारांचा एक भाग आहे. ‘मला वाटतं’ त्यापेक्षा निराळं म्हणजे वाईट नाही. कोणाचे विचार मला कितीही न पटणारे असोत, ते जोपर्यंत फक्त विचार आहेत, तोवर कोणतंही शस्त्र न उपसता किमान ऐकून घेणं एवढं लोकशाहीत प्रत्येकाला जमलंच पाहिजे. भावंडं आणि मित्रमंडळी यांच्यासोबतचे वाद मुलं कशी हाताळतात, तर जसे त्यांचे पालक आपापसातले किंवा मुलांचे ‘विरोधी’ विचार हाताळतात! पूर्वी माझ्यात आणि बायकोत काही मुद्द्यांवर थोडेफार का होईना खटके उडायचे. हळूहळू आम्ही त्यात सुधारणा करत गेलो. आता सर्व प्रकारच्या परस्परविरोधी विचारांवर आमच्यात रीतसर चर्चा होतात. आम्हाला दोघांनाही एकमेकांच्या विचारांमागच्या भूमिका माहीत आहेत. हे सर्व आमची मुलगी बघत असते. मला असं दिसतं, की विविध स्वभावांच्या आणि आवडीनिवडी असलेल्या खूप मित्रमैत्रिणींशी तिचं छान जमतं.

मुलांना शिकवण्यात पालक खूप शक्ती खर्च करतात. मुळात त्यांना मुलांनी जे करायला हवं आहे ती त्यांचीच राहून गेलेली इच्छा असते. माझं प्रामाणिक मत आहे, की जे काय शिकायचं ते पालकांनी स्वतः शिकावं; खरं स्वतः बोलावं; शिस्त स्वतः पाळावी, मैदानी खेळ स्वतः खेळावेत वगैरे. पालकांना बघून मुलं आपोआप शिकतात. समोरच्या माणसात बदल करायची चूक पालक फक्त मुलांच्याच बाबतीत करतात असं नाही. बरीचशी जोडपी माझ्याकडे समुपदेशनासाठी येतात. त्या दोघांचं एकच म्हणणं असतं, ‘मला कळतं! त्याला / तिलाच समजवा!’ त्यांना हे पटवून द्यायला मला खूप प्रयत्न करायला लागतो, की बदल स्वतःमध्येच होऊ शकतात. दुसऱ्याला बदलण्याचा प्रयत्न हाच खरा तुमचा प्रश्न आहे. दोघांच्या विचारांत स्पष्टता आली, की आपापसातले प्रश्न आपोआप सुटतात.

प्रजासत्ताक लोकशाहीत ‘जसा राजा तशी प्रजा’ नसते, तर जशी प्रजा असते तसे राजे निवडून येतात. निवडून आलेले प्रतिनिधी प्रजेच्या इच्छांना मूर्त रूप देतात. हे केलं तरच लोक त्यांना निवडून देतील ना! हल्लीचं देशातलं राजकीय वातावरण अतिशय वाईट झालंय, पर्यावरणाची दैना झालीये, अशी टीका साहजिक आहे. हा सगळा गोंधळ जनतेच्या मनात आहे, कुटुंबात आहे, माझ्या मनात आहे. तो निस्तरायची सुरुवात माझ्यापासूनच करायची आहे. स्वतःच्या विचारांमध्ये स्पष्टता आली, की पुढे कुटुंब, समाज आणि देशात ही स्पष्टता रुजवण्यासाठी प्रयत्न करायला हवेत. समजलेल्या स्पष्ट विचारांबद्दल बोलायला हवं, समाजात वावरताना काय त्रास होतोय त्याबद्दल बोलायला हवं, लिहायला हवं, मतदानाच्या वेळेस विचारपूर्वक मत द्यायला हवं. जेवढे जास्त लोक हे करतील तेवढा लवकर बदल होईल. प्रजा बोलली तरच प्रतिनिधींना कळेल, की प्रजेला काय हवंय आणि कशाचा त्रास होतोय. मग प्रतिनिधीपण बदलतील अशी आशा करायला काय हरकत आहे! ते कसेही असोत, निवडून यायचं असेल तर त्यांना बदलण्याशिवाय पर्याय नाही!

लेख १० / १२

बाबा एका मुलीबरोबर खेळतो तेव्हा…

बाबा लहान होता तेव्हा – ११

२ मिनिटं वाचन

बाबा लहान असताना त्याला एक मैत्रीण होती, माशा नावाची! ते नेहमी एकत्र खेळायचे. वाळूत सुंदर घर बांधायचे, मोठ्या डबक्यात कागदाच्या बोटी सोडायचे, डबक्यात मासे पकडायलाही जायचे. कधी काही मिळायचं नाही, पण मज्जा भरपूर यायची त्यांना!

छोट्या बाबाला माशासोबत खेळायला भारीच आवडायचं. ती कधीच त्याच्याशी भांडायची नाही, त्याच्यावर दग़ड फेकायची नाही, कधी त्याला पाडायची नाही. आपल्या आसपासचे ओळखीचे सगळे मुलगे तिच्यासारखे असते तर किती बरं झालं असतं… बाबाला वाटायचं. पण ते तसे नव्हतेच. ते त्याला चिडवायचे कारण तो एका मुलीबरोबर खेळायचा.

त्याला पाहिलं की ते गाणं म्हणायला लागायचे,

साशाला आवडते माशा!

साशाला आवडते माशा!!

वर आणि विचारायचे, “लग्न कधी आहे तुमचं?”

त्या सगळ्यांना वाटायचं, की मुलग्यांनी असं मुलींबरोबर खेळणं सपशेल चुकीचं आहे. बाबाला हे खूपच लागायचं. कधीकधी तर तो रडायचादेखील.

छोटी माशा मात्र फक्त हसायची. म्हणायची, “त्यांना जेवढं चिडवायचंय तेवढं चिडवू देत.”

त्यामुळेच माशाला चिडवण्यात काही मजाच नव्हती. मग सगळे मुलगे एकट्या बाबालाच चिडवायचे. माशाकडे ढुंकूनही बघायचे नाहीत.

एक दिवस एक मोठ्ठा कुत्रा यार्डात पळत आला. कोणीतरी जोरात ओरडलं, “तो पिसाळलेला आहे.” सगळ्यात धीट मुलंही भीतीनं गांगरून गेली. छोटा बाबापण जिथल्या तिथे थिजला. तो कुत्रा त्याच्या अगदीच जवळ होता. तेवढ्यात माशा पळत पळत बाबाजवळ आली आणि तिचं छोटं फावडं कुत्र्यावर उगारत टेचात म्हणाली, “चल, चालता हो इथून!”

दोन पायांत शेपूट घालून तो वेडा कुत्रा यार्डातून पळून गेला. तेव्हा कुठे सगळ्यांच्या लक्षात आलं, की तो पिसाळलेला नव्हताच मुळी. एवढंच की तो नेहमीचा नव्हता. सगळ्या कुत्र्यांना ‘अपनी गली’ आणि ‘दूसरेकी गली’ नीटच कळत असते.

अगदी खूंखार कुत्रीसुद्धा दुसर्‍यांच्या गल्लीत गेली, की स्वतःचं भयानक असणं विसरून जातात. तो कुत्रा पिसाळलेला नाही हे लक्षात आल्यावर सगळी मुलं त्याच्या मागे काठ्या अन् दगड घेऊन पळाली. अर्थात, हे करायला काही मोठं धैर्य लागत नाही, हे त्या कुत्र्यालाही कळत होतं. रस्त्यावर पोहोचताच तो गर्रकन मागे वळला आणि गुरगुरला. मुलं उलट पावली यार्डात पळत गेली आणि छोट्या बाबाला चिडवू लागली, “घाबरलेलं मांजर! घाबरलेलं मांजर! तू इतका घाबरला होतास की तू पळूही शकला नाहीस!”

“मी काही एकटा नव्हतो घाबरलेला! तुम्हीपण घाबरलाच होतात. माशा एकटीच घाबरली नव्हती.”

सगळ्या मुलग्यांनी शरमेनं मानच खाली घातली. आता त्यांच्याकडे बोलण्यासारखं काहीच नव्हतं.

तेवढ्यात माशा म्हणाली, “ते काही खरं नाही. मीपण घाबरले होते.”

मग सगळेच हसले. त्यानंतर मात्र त्यांनी छोट्या बाबाला कधीच चिडवलं नाही. माशा आणि बाबाची मैत्री मस्त टिकून राहिली. ते चांगले दोस्त राहिले.

सौजन्य : अरविंद गुप्ता टॉईज

लेख ११ / १२

उत्तरा जाधव

इंद्रधनुष्याची वाट

७ मिनिटं वाचन

जगण्याचा सरधोपट मार्ग सगळ्यांना माहीत असतो. मात्र हीच वाट इंद्रधनुष्याची झाल्यावर सगळंच बदलून जातं. आपल्या अवतीभोवती असलेल्या एलजीबीटीक्यू (LGBTQ) जगाविषयी मी थोडं लिहिणार आहे; माझ्या स्वतःच्या अनुभवातून!

माझा उन्मेष

मी एका सुशिक्षित घरातली मुलगी. आजारानं माझे बाबा अंथरुणाला खिळून होते. त्या काळी त्या आजारावर फारसे औषधोपचार उपलब्ध नव्हते. तरीही आम्ही सगळे मिळून आनंदानं राहत होतो. सात माणसांचं कुटुंब चालवणारी आई आणि अंथरुणावरून प्रकाशन-व्यवसाय चालवणारे बाबा! या दोघांना मी कधीही निराश झालेलं पाहिलं नाही. मोठे जिद्दीचे होते दोघंही! त्यांच्यावरची एक जबाबदारी कमी व्हावी या एकमेव विचारानं मी लग्न केलं. एक चांगला माणूस घडवायचा आहे अशी मनाशी खूणगाठ बांधून काही वर्षांनी उन्मेषला जन्म दिला. त्याला चांगलं आयुष्य द्यायचं हे माझं पक्कं ठरलं होतं! आणि चांगल्या आयुष्याची व्याख्याही माझ्या मनात आकार घेत होती. माझ्या स्वप्नातलं छान घर मला उन्मेषला द्यायचं होतं; असं घर जिथे त्याला मोकळेपणानं आणि आनंदानं जगता यईल, त्याच्याबरोबर आमचा चांगला संवाद असेल, तो चांगला माणूस बनेल. आई म्हणून माझ्या मनात काही रूढ प्रतिमा होत्या आणि काही स्वप्नं होती.

एक फार सुंदर प्रार्थना म्हणत मी मोठी झाले : ‘हे परमेश्वरा, जे बदलता येणार आहे ते बदलण्याची शक्ती दे. जे बदलता येणार नाही ते हसतमुखाने पूर्णपणे स्वीकारण्याची बुद्धी दे आणि या दोन्हीतील फरक ओळखण्याचा विवेक मला दे.’

लहानपणापासून जे शिकत आपण मोठे होतो ते आयुष्यात कधी महत्त्वाचं ठरेल सांगता येत नाही. २००२ साली, उन्मेष आठ वर्षांचा असताना, त्याचं इटुकलं बोट धरून मी माझ्या लग्नाच्या घरातून बाहेर पडले. घरातली परिस्थिती कठीण होती. मला गुदमरायला होत होतं. अशा परिस्थितीत मोठं करायला मी उन्मेषला जन्म दिलेला नाही असं राहून राहून वाटत होतं. सगळं बळ एकवटून आणि जे काही करावं लागेल ते करण्याची जिद्द उराशी बाळगून मी माझ्या पोराबरोबरचा प्रवास सुरू केला. असंख्य अनपेक्षित गोष्टींना तोंड देत आम्ही दोघंही सोबत मोठे होत होतो. सुरुवातीचं भय आणि वाईट वाटणं संपून, आम्हाला राहायला जमतंय असं वाटल्यावर ताण कमी होऊन आमच्या छोटुशा घरात आनंद शिरला. कुठल्या न कुठल्या गोष्टीशी लढाई करत आणि त्याबरोबरच हसतखेळत पुढची दहा वर्षं आम्ही दोघं छान जगत होतो. ह्यातून एक गोष्ट मनात खोलवर रुजली, की माणूस-धन हीच खरी संपत्ती आहे.

काही वर्षांनी मला वाटू लागलं, की उन्मेष अस्वस्थ आहे. आम्ही एकमेकांशी अगदी मोकळेपणानं बोलायचो; पण मला न कळणारं काही तरी त्याच्या डोक्यात चालू आहे असं मला वाटत होतं. २०१३ सालची गोष्ट. एक दिवस तो मला म्हणाला, “आई मला तुझ्याशी बोलायचं आहे.” मी म्हटलं, “चल बोलूया.” त्याला व्यक्त व्हायला खूप अवघड जातंय असं वाटत होतं. ते कशामुळे असेल असा मी विचार करत होते. त्यावेळी मी एका अमेरिकन शैक्षणिक कार्यक्रमाची भारताची डायरेक्टर म्हणून काम करत होते. त्या प्रोग्रॅमला येणारी काही मुलं सुरुवातीला असेच आढेवेढे घेत बोलायची. ती मुलं एलजीबीटीक्यू कम्युनिटीमधली असायची. मी त्याचा अभ्यास केलेला होता.

मी उन्मेषला विचारलं, “बाळा काय होतंय?”

तो म्हणाला, “काय आणि कसं सांगू हे मला सुचत नाहीये ग आई.”

माझ्या अनुभवांचा विचार करून मी त्याला विचारलं, “माऊ, तू गे आहेस का?”

तो मला म्हणाला, “हो आई. तुला कसं समजलं? तू मला घरातून बाहेर काढून टाकणार आहेस का?”

मी त्याला म्हणाले, “नाही रे बाळा! तू माझा मुलगा आहेस हे वास्तव तुझ्या लैंगिकतेमुळे (सेक्शुआलिटी) कसं बदलेल? असू दे मला काही फरक नाही पडत. वेडू मुलगा!”

हे ऐकून मला त्याचा जीव भांड्यात पडलेला दिसला! कारण स्वतःबद्दल आईवडिलांना विश्वासानं सांगणाऱ्या या मुलांना घरातून सर्रास हाकलून दिलं जात होतं. काय करत असतील अशी मुलं? माझं डोकं चक्रावून गेलं होतं. उन्मेषचं भोवताल बघण्याचा माझा दृष्टिकोनच बदलून गेला.

आमचा भोवताल…

२०१३ साली आपल्या देशात एलजीबीटीक्यू व्यक्ती गुन्हेगार ठरवली गेलेली होती. त्यामुळे मी घरात मायेनी जवळ घेतलं, तरी बाहेरच्या जगात त्यानं काळजीपूर्वक व्यक्त व्हायला हवं असं आम्ही बोललो. माझ्या प्रोग्राममध्ये येणाऱ्या मुलांना मला सांगावं लागायचं, की तुमच्या सेक्शुआलिटीविषयी तुम्ही आमच्या देशात अपरिचित लोकांशी बोलू नका. कारण दुर्दैवानं इथे एलजीबीटीक्यू समाजाला ‘क्रिमिनल’ मानलं जातं. माझ्या मुलाचं मला कसं आणि कुठे रक्षण करावं लागेल असा एक भुंगा माझ्या डोक्याला लागला.

जे काही करावं लागेल ते करायची जिद्द माझ्या मनात होती. मी स्वतःशी तीन गोष्टी ठरवल्या. पहिली : या नव्या माहितीमुळे जे काही आमच्या वाट्याला येईल त्यासाठी उन्मेषचा हात घट्ट धरून मी त्याच्या बरोबर असेन. दुसरी : आमचं घर ही त्याच्यासाठी सुरक्षित जागा असेल. त्यानं कुठल्याही कारणासाठी घाबरण्याचं किंवा काळजी करण्याचं कारण नाही. आणि तिसरी : आम्हाला अडचणींना तोंड द्यावं लागणार असलं, तरी आम्ही दोघं एकमेकांच्या सोबतीनं त्या परिस्थितीला सामोरे जाऊ आणि त्यातून बाहेर पडू.

बिंदूमाधव खिरे ह्यांच्या ‘समपथिक ट्रस्ट’ या संस्थेनं २०१३ साली सुप्रीम कोर्टाच्या कलम ३७७ निकालाविरुद्ध एक मूक निषेध आयोजित केला होता. मी आणि उन्मेष तिथे गेलो होतो. आम्ही बालगंधर्वच्या चौकातल्या फुटपाथवर बसलो होतो. पोलिसांची गाडी आली. त्यांनी आयोजकांना परवानगीची कागदपत्रं मागितली. ती बघून जीप निघून गेली. त्यात एक मुख्य महिला आधिकारी होत्या. त्यांनी आमच्या सगळ्यांवर टाकलेला कटाक्ष माझ्या अजूनही लक्षात आहे. माझ्या मनात आलं, की ही माझ्याभोवती बसलेली मुलं घाबरतील का? रूढ समाजापेक्षा वेगळं असणं या मुलांना काय काय अनुभवायला लावेल!

एलजीबीटीक्यू समुदायानं ठरवलेल्या कार्यक्रमांना उपस्थित राहून मी माझी त्यांच्याबद्दलची समज वाढवायला हवी हे मला समजलं होतं.

प्राइड वॉक…

समपथिक ‘प्राइड वॉक’ घेते असं समजलं. हे नावही तोवर मला माहीत नव्हतं. माझ्या टीममध्ये असलेल्या अमेरिकन लोकांशी बोलले, त्याविषयी वाचलं. मग समजलं, की प्राइड वॉक हा एलजीबीटीक्यू समुदायाचं अस्तित्व, हक्क आणि प्रेमाचा उत्सव साजरा करण्याचा कार्यक्रम आहे. प्राइड मार्च किंवा प्राइड परेड म्हणूनही तो ओळखला जातो. १९७० मध्ये न्यूयॉर्कमधील स्टोनवॉल इन इथे पोलिसांनी धाड घातली होती. तिथे एलजीबीटीक्यू समुदायातले लोक होते. पोलिसांचा निषेध करण्यामधून दंगल झाली. तेव्हापासून भेदभाव, हिंसाचाराला विरोध करणाऱ्या आणि समानता, विवाहाच्या हक्काचा पुरस्कार करणाऱ्या जागतिक चळवळीचं रूपांतर ‘प्राइड वॉक’ मध्ये झालं. २००८ मध्ये मुंबईतील पहिल्या प्राइड मार्चनं भारतात एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला. आणि कलम ३७७ च्या सावटातही, २०१८ मध्ये एलजीबीटीक्यू नाते संबंध गुन्हेगारीमुक्त होईपर्यंत, दरवर्षी प्राइड वॉकमध्ये वाढ होत राहिली. वॉकमध्ये सहभागी होणारे लोक इंद्रधनुषी झेंडे घेऊन नाचतात, संगीतावर थिरकतात आणि ‘प्रेम म्हणजे प्रेम’ (Love is Love) किंवा पालकांचा सहभाग सुरू झाल्यावर ‘जैसे है सच्चे है, ये हमारे बच्चे है!’ सारख्या घोषणा देतात. हे मोर्चे समुदायामध्ये एकत्रितपणा निर्माण करतात, कलंकभावनेला आव्हान देतात, त्याचबरोबर समाजानं त्यांना सामावून घेण्याची अपेक्षा व्यक्त करतात.

मी २०१६ च्या ‘प्राइड वॉक’ला गेले होते. खूप तरुण मुलंमुली आलेली होती. सगळ्यांबरोबर मी चालत होते. दोन अनोळखी मुलं माझ्या जवळून चालू लागली. मला म्हणाली, “काकू आम्ही तुमच्याशी बोलू शकतो का?” माझ्यासाठी हे अनपेक्षित होते. त्यांच्याबरोबर त्यांचे पालक नव्हते. कोणीतरी आपल्याशी बोलावं असं या मुलांना वाटतं आहे हे माझ्या लक्षात आलं. मनात आलं, अशी किती मुलं असतील? त्यांना धीर कसा द्यायचा?

२०१७ सालच्या प्राइड वॉकमध्ये मुंबईच्या हरिषनं माझी त्याच्या आईशी ओळख करून दिली. मला बरं वाटलं. मुंबईत एलजीबीटीक्यू मुलांच्या पालकांचा ‘स्वीकार’ नावाचा एक सपोर्ट ग्रुप आहे असं मला समजलं. मी त्याची मेंबर झाले आणि पुण्यातही असा ग्रुप तयार करावा यासाठी प्रयत्न करू लागले. या सपोर्ट ग्रुपला जोडून घेण्यासाठी एका गूगल फॉर्ममध्ये पालक स्वतःविषयीची माहिती भरून पाठवायचे. त्यांच्याशी बोलून मुंबईच्या अरुणा देसाई त्यांना व्हॉट्सअ‍ॅपवरच्या मुख्य गटामध्ये सहभागी करून घ्यायच्या. पुण्यातल्या पालकांना मी पुण्याच्या गटामध्ये सामील करून घ्यायचे. मुंबईत पालकांचा प्रतिसाद जास्त होता. पुण्यातले पालक मोकळेपणानं पुढे येत नव्हते. उत्तरा जाधव या पालक कम्युनिटीच्या कार्यक्रमांना येतात, सगळ्यांशी बोलतात हे कम्युनिटीमधल्या मुलांना समजल होतं. मुलं मला मेसेज करून किंवा फोन करून आईवडिलांना कसं समजावू म्हणून विचारू लागली. मी त्यांना ग्रुप जॉईन करण्याची लिंक पाठवत असे.

‘स्वीकार’ बरोबरची ओळख मला पालक म्हणून खूप विचार करायला लावणारी ठरली. तुमच्या स्वतःच्या मुलाचा स्वीकार ऐच्छिक कसा असू शकेल? तुम्ही त्याला जन्म दिला आहे, त्यामुळे ते आहे तसं तुमचं आहे ना? त्या ग्रुपमध्ये होणाऱ्या चर्चा वाचून मी परमेश्वराचे आभार मानायची, की मला याबद्दल थोडी माहिती होती आणि माझं आणि उन्मेषचं नातं मजबूत होतं म्हणूनच केवळ रूढ अर्थानं कठीण असलेला प्रसंग आम्ही सहज पेलू शकलो! इतर पालकांना ते किती जड जातंय हे मला दिसत होतं. मी नकळत या कम्युनिटीचा विचार करू लागले. समाजाच्या प्रतिक्रियांना आपण आपल्या आयुष्यात किती महत्त्व देतो? का देतो? आपल्या मुलाशी कोणी नीट वागत नसेल तर आपण त्याच्या विरोधात ठामपणे उभं का नाही राहू शकत? खूप प्रश्न आणि फक्त प्रश्न!

आईचा प्रवास…

या प्रवासात मला ‘आईपणा’ची असंख्य रूपं उलगडत गेली. काही रूढ प्रतिमा आणि स्वप्नं असलेलं आमच्या आयुष्याचं जे चित्र मी रेखाटलं होतं ते बदलणार आहे हे मला जाणवलं. रूढ प्रतिमा माझ्या उपयोगाच्या नाहीत आणि माझी स्वप्नं मला पुन्हा नव्यानं रेखाटावी लागणार आहेत. अर्थात, माझ्या भोवतालची परिस्थिती गुंतागुंतीची होती. इतर पालक काय करत असतील ह्याबद्दल माझ्या मनात कुतूहल वाढू लागलं. ते आपल्या मुलांना किती आणि कसं महत्त्वाचं समजतात?

अनेक मुलं माझ्याशी संपर्क साधतात. त्यातल्या कुणाला आपलं मन माझ्यापाशी मोकळं करायचं असतं, तर कुणाला मी त्यांच्या आईवडिलांशी बोलायला हवं असतं. असे अनेक अनुभव तुमच्यासमोर मांडायचे आहेत या लेखमालेतून. मला दिसलेलं माणसाच्या स्वभावाचं मनोहारी रूप तुमच्यासमोर मांडावं म्हणून हा लेखनप्रपंच.

आज इथेच थांबते.

टीप : लेखात उल्लेख आलेल्या सगळ्या मुलांची नावे बदललेली आहेत.

उत्तरा जाधव

लेख १२ / १२

किती बियाणे उगवले?

आनंदशाळेतल्या गोष्टी – गोष्ट दुसरी

९ मिनिटं वाचन

आज पहिल्यांदाच अनुज आणि अमृता ही भावंडे ‘आनंदशाळे’त उशिरा आली.

नेहमी सगळ्यात आधी येणाऱ्या ह्या मुलांना आज उशीर का झाला असेल?

त्यांची नेहमीची पुढची जागा टाळून ती मागे कोपऱ्यात जाऊन बसली तेव्हा हा प्रश्न माझ्या मनात अधिक गडद झाला.

उशिरा येण्याचे नक्कीच काहीतरी मोठे कारण असेल… माझी शंका तीव्र झाली.

मात्र काही जाणवू न देता मी नेहमीचा दिनक्रम सुरू केला.

काही गाणी घेतली. गोष्ट वाचून दाखवली.

गेल्या आठवड्यापासून आम्ही टक्केवारी हा विषय शिकत होतो. सरावासाठी मुलांना काही उदाहरणे देऊन त्यांचे गृहपाठ तपासायला सुरुवात केली.

` गृहपाठात मी मुलांना त्यांच्या स्वतःच्या शेतीत काय काय पेरले आहे, किती एकर जागेत पेरले आहे, हे लिहून आणायला सांगितले होते. यातून त्यांना काही आकडेमोड शिकवता येईल असा माझा उद्देश होता. शिवाय ती शेतीशी जोडली जातील, त्यांना शेतशिवाराचे ज्ञान होईल, पीकपाणी, त्याचे प्रश्न यांची तोंडओळख होईल. आणि ती संवाद करून श्रुतलेखन करायलाही शिकतील.

संजय, कपिल, अक्षरा, पूजा, महादू, मनीषा, महादेवी… एक एक करत सर्वांनी गृहपाठ दाखवले.

प्रत्येक पिकानुसार मुलांनी पीक आणि ते किती एकरात पेरले ते लिहिले होते.

आता त्यांना थोडे पुढचे काम दिले.

“मुलांनो, आता तुम्ही प्रत्येक पिकासमोर किती बियाणं लागलं याची माहितीदेखील लिहून आणायची आहे. त्यातून एकरी कोणतं बियाणं किती लागतं याचा आपल्याला हिशेब मांडता येईल.”

हा विषय महादूच्या जिव्हाळ्याचा. पेरणी सुरू असताना तर एक-दोन आठवडे तो शाळेचे नावदेखील घेत नाही.

लगेच महादूने आपली शंका उपस्थित केली, “सर कोणी थोडं दाट पेरतात, आणि कुणी पातळ (विरळ) पेरतात. सगळ्यांचं एकसारखं राहत नाही, मग कसं मोजता येईल.”

“सरासरी काढायचं आपण शिकलो आहे न महादू?” मी विचारले.

“हो, सर.”

महादूला उलगडा झाला खरा, पण त्याला थोड्याफार शंका आहेत असे त्याच्या चेहऱ्यावरून दिसले.

मी म्हणालो, “तुम्ही सर्वांनी पेरलेल्या शेतीचं क्षेत्र आणि लागलेलं बियाणं अशी माहिती उद्या लिहून आणलीत, की मग सरासरी कशी काढायची हे उद्या करून बघूया,”

सर्वांना हे पटलं.

आज अमृता-अनुज दोघे एकूणच शांत आणि नाराज वाटत होते.

सरावाचे बरेच प्रश्न करून झाले. आता प्रार्थनेची वेळ होत आली होती.

“आजच्या प्रार्थनेसाठी कोण समोर येईल?” मी मुलांना उद्देशून विचारले.

वर्षा आणि मनीषा दोघी पुढे आल्या.

‘खरा तो एकची धर्म…’ ही सानेगुरुजींची प्रार्थना झाली आणि एकेक करून सगळी मुले घरी निघाली.

अमृता-अनुजही दबक्या पावलांनी घरी जाण्यास निघाले.

“अमृता, अनुज! थोडं थांबा! बाबांना देण्यासाठी एक पुस्तक काढून ठेवलं आहे.”

शेतीतून सवड मिळाली की नागनाथ वाचायचा. अधूनमधून मी त्याला माझ्याकडील पुस्तके देत असतो.

अमृता-अनुज मागे थांबली. सगळी मुले बाहेर गेल्याचे दिसल्यावर अमृता हळूच बोलायला लागली, “बाबांनी पुस्तक द्यायला सांगितलं आहे का?”

“नाही, खूप दिवस झाले पुस्तकं नेली नाहीत, म्हणून मीच द्यावं म्हटलं.”

“पण तुम्ही दोघं आज शांत का?”

“सर, काही नाही!”

सुरुवातीला अमृताने कारण सांगण्याचे टाळण्याचा थोडासा अपयशी प्रयत्न केला; मात्र नंतर तिचा बांध फुटला.

“अरे अमृता, काय झालं? शांत हो बरं.” मी तिला सावरण्याचा प्रयत्न केला.

हुंदके देतच ती सांगू लागली, “रात्रीपासून बाबा जेवतच नाही आहेत, कामालापण जात नाहीयेत, बोलतपण नाहीत.”

काही अडचण असली, मदत लागली तर नागनाथ लगेच माझ्याशी बोलतो. दोन-तीन दिवस झाले माझेही त्याच्याकडे जाणे झाले नव्हते. नेमके काय झाले असेल? मला काळजी वाटायला लागली.

“का ग? नेमकं काय झालं?” अमृताला मी विचारले.

“माहिती नाही सर, पण आठवडा झाला सोयाबीन उगवलंच नाही, मोडच आले नाहीत असं बाबा रात्री फोनवर बोलत होते.”

मला अंदाज आला. बियाणे आणताना मीच तर सोबत होतो. जास्त उत्पन्न मिळेल म्हणून महागडे बियाणे घेतले होते. या वर्षी चारही शेतांत सोयाबीन पेरले होते.

मी सांगत होतो, “नागनाथ, थोडे उडीद, मूगपण पेरायला हवे. खायला डाळी होतील.”

पीक काढणीवेळी पाऊस येतो. उडीद, मूग ही नाजूक पिके लवकर खराब होतात. डाळी काय विकत घेता येतील. म्हणून त्यानी सगळे सोयाबीन पेरले होते.

पेरणी म्हणजे बियाणे, खते, पेरणीचा खर्च, बियाणे बाजारातून घरी आणि घरून शेतीत नेण्याचा खर्च. हे सर्व करून बी उतरलेच नाही तर मग हा सगळा खटाटोप व्यर्थ गेला.

“मी येईन थोड्या वेळानी, तुम्ही जा घरी,” मी अमृता-अनुजला घरी जाण्यास सांगितले.

अधूनमधून मी नागनाथकडे चहा घेण्यासाठी जात असे. गेल्यावर ‘अमृता सर आलेत, आईला काढा करायला सांग, सर चहा पीत नाहीत’ म्हणत हसत स्वागत करण्याची त्याची नेहमीची पद्धत.

आजही आपली नाराजी, दुःख लपवत त्याने काढा करण्यास सांगितला. मी सगळी परिस्थिती समजून घेतली. गावातील पाच-सहा लोकांचे मिळून एकूण वीस-पंचवीस एकरात बियाणे उतरले नव्हते. दुकानदाराशी बोलून झाले होते. चढ्या किमतीने बियाणे विकण्यासाठी म्हणून दुकानदाराने कोणतीही पावती दिली नव्हती. त्यामुळे तो कंपनीकडे याची तक्रारही करत नव्हता. एकूण प्रश्न गंभीर होता. सारे नुकसान शेतकऱ्यांनाच सोसावे लागणार होते.

बियाण्याच्या पोत्यासोबत त्यांची उगवण टक्केवारीची कागदपत्रे जोडलेली होती. मात्र नमुन्यादाखल त्या पोत्यातील थोडेही बियाणे ठेवले नव्हते. बियाण्याची उगवण-क्षमता तपासूनच पेरायला हवे याबद्दल मी अधेमध्ये बोललो होतो. आजवर असा प्रसंग कधीच आला नसल्याने लोकांनीही ते गांभीर्याने घेतले नव्हते.

थोडा धीर देत नागनाथला बोलते केले. मागच्या काही वर्षांत आलेली संकटे कशी हाताळली होती याची त्याला आठवण करून दिली. थोडे विनोदी प्रसंग, हलक्याफुलक्या आठवणी काढल्या. रात्रीच्या जेवणाची वेळ होत आली होती.

मी मुद्दाम म्हणालो, “मला आज खिचडी खायची इच्छा झाली आहे. अमृताची आई छान खिचडी बनवते.”

गप्पा सुरूच होत्या तितक्यात खिचडी आणि भजे मांडलेले ताट समोर आलेच. घरच्यांनीही ही संधी म्हणून दोन ताटे बनवून आणली. नागनाथला आता पर्याय उरला नाही. ताटातील पहिल्यांदा वाढलेले तेवढे कसेबसे संपवून त्याने हात धुतले. घरच्यांच्या चेहऱ्यावर आता कुठे समाधान दिसत होते.

आईबाबांचे नेहमीचे संवाद ऐकून मागे एकदा अनुज म्हणाला होता, “बाबा तुम्हाला जेवायला वेळ मिळते का?” मोठ्या माणसांचा हेल काढून ह्या छोट्याशा जीवाने विचारलेला प्रश्न ऐकून कौतुक वाटले होतेच, सोबत खूप हसायलाही आले होते. ती आठवण काढून आम्ही परत एकदा वातावरण हलकेफुलके केले. मग सगळ्यांचा निरोप घेतला.

या प्रश्नावर तोडगा कसा काढायचा, लोकांना याबद्दल जाणते कसे करायचे याचा विचार करत रात्री एक-दोन वाजता कधीतरी झोप लागली.

दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी मुले आनंदशाळेत आली.

अमृता-अनुजही आले. आता त्यांच्या चेहऱ्यावर थोडासा आनंद दिसत होता.

दिनक्रमातील गोष्टी बाजूला ठेवून सगळ्या मुलांना घरी परत पाठवले आणि जे बियाणे, धान्य असेल ते एक मूठ घेऊन यायला सांगितले.

मूठभर डाळ आणि दोन मुठी तांदूळ म्हटले की ‘शिवारफेरी’ असे गणित मुलांच्या डोक्यात पक्के होते.

“सर… परत शिवारफेरी करायची का?” एकदम तीन-चार मुलांचा प्रश्न.

“नाही! शिवारफेरी नाही, आज आपण शेतीचे गणित नीट समजून घेऊ!”

“प्रत्येकाने एक मूठ धान्य आणि सोबत एक रिकामी वाटी आणायची आहे.”

मुले उत्सुकतेने घराकडे धावली. अगदी पाच-दहा मिनिटांतच सगळी मुले परत आली. रात्रीची चर्चा ऐकल्यामुळे अमृता-अनुज यांना अंदाज आला; पण इतर मुले काहीतरी नवीन सांगणार म्हणून उत्सुकतेनी पाहू लागली.

खूप तत्त्वज्ञान सांगण्याच्या भानगडीत न पडता मी लगेच कृती करण्यास सांगितले.

“तुम्ही जे बियाणे आणले आहे त्यातील शंभर दाणे मोजून सोबतच्या वाटीत वेगळे काढायचे आहेत.”

सगळ्यांनी मोजायला सुरुवात केली.

वेगळेपणा दाखवण्यासाठी महादू नेमके तीळ घेऊन आला होता.

“अरे, मला माहिती असतं तर हरभरे आणले असते. मोजायला सोपं झालं असतं.” त्यानेच त्याचे निरीक्षण नोंदवत सांगितले.

थोड्याच वेळात सगळ्यांनी मोजणी पूर्ण केली.

मी पाण्याची बाटली देत सांगितले, “वाटीतील बिया बुडून पाणी थोडंसं वर येईल इतकं पाणी वाटीत ओतायचं आहे.”

“सर, या बियांना मोड आणून उसळ करायची का?” प्रथमेशचा प्रश्न.

मी फक्त नकारात्मक मान हलवून पुढील सूचना दिली, “प्रत्येकानं रद्दीपेपरांमधलं एक पान घ्यायचं आहे. त्यावर वरच्या बाजूला आपलं नाव लिहून वाटी त्या पेपरावर ठेवून द्या.”

प्रथमेशच्या डोक्यातली उसळ काही जात नव्हती. हा पेपर म्हणजे उसळ खाण्यासाठी वापरायचा कागद आहे असे त्याला वाटत होते. मोठ्या कार्यक्रमात असा रद्दीच्या पेपरावरच चिवडा दिला जातो.

दुसऱ्या दिवशीपर्यंत मुलांची उत्सुकता ताणलेली होती. मीही काहीच उलगडून न सांगता पुढील कृती सांगितली.

“तुमचं नाव लिहिलेल्या कागदावर, एकेक इंच जागा सोडून उभ्या-आडव्या रेषा काढून शंभर चौकोन आखून घ्या.”

पट्टी पेन्सिल घेऊन सगळे मन लावून कृती करू लागले.

आपण नेमके काय करतोय याबद्दल सगळ्यांच्या डोक्यात वेगवेगळे तर्क होते.

आखून झाल्यावर मुलांना त्यांच्या वाटीमधले बियाणे प्रत्येक कप्प्यात एक ह्याप्रमाणे काटेकोरपणे ठेवण्यास सांगितले.

मुले एकाग्र होऊन बिया ठेवत होती.

कालच्या मोजमापाची ही परत तपासणी होती.

काहींचे बियाणे शंभर रकान्यात ठेवण्यास अपुरे पडले, तर कोणाकडे एक-दोन जास्ती निघाले.

मोजमापात झालेली गडबड त्यांच्या लक्षात आली.

सगळ्यांचे बियाणे ठेवून झाल्यावर, बियाणे सांडणार नाहीत अशी कागदाची घडी घालण्यास सांगितले. त्यावर वाटीमधले उरलेले पाणी टाकायला सांगितले. मुलांनी दुसऱ्या एका चिठ्ठीवर आपले नाव व बियाण्याचे नाव लिहून आपल्या पुडीशेजारी ठेवले. आपल्याला इतक्या लवकर काही याचे गुपित कळणार नाही हे आता मुलांच्या लक्षात आले. तेव्हा त्यांनी सर्व सूचना बारकाईने पाळत सांगितले तेवढी कृती केली. पुढील चार दिवस याबद्दल काहीच न बोलता, फक्त कागद ओला आहे न हे पाहणे, त्यावर थोडे पाणी शिंपडणे हे काम मी त्यांना सांगितले.

पाचव्या दिवशी मात्र सर्वांना आपापल्या बियांची गुंडाळी घेऊन बसण्यास सांगितले.

“मुलानो, आता ही गुंडाळी अलगद उघडायची आहे. सोबत नोंदी करण्यासाठी एक वही घ्या.”

मुलांनी वहीमध्येपण पेपरावर आखले होते तसे रकाने आखून घेतले.

“ज्या रकान्यातील बियाणं रुजलं आहे, तिथे एक रोपाचं चित्र काढायचं, अंकुर दाखवयाचे. जिथलं बियाणं रुजलं नाही तिथे मात्र फक्त बी चं चित्र काढायचं.”

तासभर मोजमाप आणि नोंदी झाल्यावर सगळे एकत्र बसलो. कोणाच्या कागदावर हिरवे अंकुर जास्त होते, तर कोणाकडे काही बिया तशाच राहिल्या होत्या. मुलांच्या डोळ्यांत निर्मितीचा आनंद दिसत होता.

“तर मुलांनो, आपण हे जे काही केलं, तो आहे ‘बियाणे उगवण-क्षमता अभ्यास’!”
“अरे सर, खरंच मजा आली!” महादूने आपले मत नोंदवले.
“आता समजलं, पेरण्याआधी बियाणं का तपासावं लागतं,” अमृता मनापासून म्हणाली.

कपिलने त्याची शंका विचारली, “सर, बाजारातून आणलेल्या बियाण्याचंपण असं करायचं का?”

“हो! बाजारातून आणलेल्या बियाण्यांची तपासणी करणं तर अगदी गरजेचं असतं,” मी ठासून सांगितलं.

अमृता म्हणाली, “सर, बियाणं आधी तपासून मग पेरायचं, म्हणजे वेळ आणि पैसे दोन्ही वाया जाणार नाहीत!” तिच्या चेहऱ्यावर आत्मविश्वास आणि आनंद दिसत होता.
“मी घरी जाऊन परत एकदा हे करून बघणार आहे,” अनुज हसत म्हणाला.

“मुलांनो, बियाणं उगवलं नाही, तर कंपनीकडे तक्रार करता येते, बियाण्यासाठी दिलेले पैसे परत मिळतात,” मी सांगितलं.

आता सगळ्यांनाच ही गोष्ट आपल्या घरी सांगायची उत्सुकता होती. गेले पंधरा दिवस न उगवलेल्या सोयाबीनचीच गावभर चर्चा होती. मुलांना विषयाचे गांभीर्य कळले, महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तरही मिळाले.

सगळी मुले उत्साहाने घरी निघाली. मी त्यांच्या पाठमोऱ्या आकृतीकडे पाहत उभा राहिलो.

मनात समाधान होते. थोडासा उशीर झाला, तरी हा उपक्रम मुलांसोबत करून पाहणे आनंददायी होते. मुले प्रत्यक्ष करून शिकली; फक्त अंक नाही, तर यातून एक अनुभव आणि त्यांच्या घरातील प्रश्नावर उत्तरही घेऊन गेली.