डिसेंबर २०२५ पालकनीती
पालकनीती

पालकत्वाला वाहिलेले मासिक

डिसेंबर २०२५

डिसेंबर अंक PDF ↗

लेख १ / १४

संवादकीय – डिसेंबर २०२५

५ मिनिटं वाचन

पालकनीती मासिकाचा छापील स्वरूपातला हा शेवटचा अंक. यानंतर पालकनीती तुमच्याकडे ऑनलाईन येणार आहे. महिन्याचा अंक येण्यापूर्वी दर आठवड्याला त्यातील एक लेख आणि महिन्यातल्या चार लेखांसह अंक तयार करून तोही तुमच्याकडे येईल. शिवाय आतापर्यंतच्या पालकनीतीतले आजही समर्पक असणारे काही लेख, त्यावर नव्या काळातलं भाष्य करून पुन्हा आपल्या भेटीला येणार आहेत.

पालकनीती सुरू झाली तेव्हा एकोणचाळीस वर्षं पालकत्व या विषयाला वाहिलेलं मासिकपत्र नियमितपणे निघू शकेल अशी कल्पना सुरुवात करणाऱ्या कुणीही केलेली नव्हती. पण ते जमलं, याचं कारण विचाराल तर कोणतीही आर्थिक किंवा तत्सम अपेक्षा न धरणारे आणि सातत्यानं मदतीला येणारे सवंगडी असं नक्कीच देता येईल. आपणहून जीव टाकून काम करणारे लोक मिळणं कधीही आणि कुठेही अवघडच असतं. पण ते आले. या मागे अनेक कारणं होती. त्यांना मनापासून हवं असलेलं आणि इतरत्र मिळत नसलेलं काहीतरी इथं मिळत होतं. काही अंक वाचून लोक भेटायला यायचे आणि मग त्यांना जाणवायचं, की हे मासिक विचार करायला लावतं, आनंदानं सहज खूप काही शिकायला भाग पाडतं. ‘मुलांचंच नव्हे तर प्रौढ झालेल्या आपल्या स्वत:चं पालकत्व आपणच घ्यायचं असतं हे इथं समजतं; घरातल्या माणसांमध्ये पालकत्वाबद्दल मतभेद असले, तर ते वेळीच लक्षात येऊन त्यावर चर्चा होते, आपण घेत असलेल्या निर्णयाची किंमत कळते’ असं म्हणत ते पालकनीतीच्या कामात रमून जात.

सुरुवात करणाऱ्या आम्हा एकदोघांची इतरांना काही शिकवण्याची क्षमता असली-नसली, तरी या सहकाऱ्यांमुळे पालकनीती हे आमचं सर्वांचं अभ्यासाचं – विचारमंथनाचं माध्यम झालं. जे समजलं ते आमच्या प्रत्यक्ष जीवनात आणायचा प्रयत्न आम्ही मनापासून केला. सर्वांना सर्वार्थानं ते जमलंच असं जरी नसलं, तरी काय चुकतं आहे हे कळलं आणि ते सुधारायचे प्रयत्नही होऊ लागले.

चारपानी अंकापासून सुरुवात करून पुढे सोळा-वीस पानी अंक निघणं, एरवीच्या सात-आठ पट मोठा दिवाळी अंक काढणं, ‘पालकनीती परिवार’ ही संस्था स्थापन होणं, त्यातून काही प्रकल्प सुरू होणं, त्यातला ‘खेळघर’ हा प्रकल्प मोठा आणि यशस्वी होणं हे सगळं झालं ते या निष्ठावान निरपेक्ष साथींमुळेच. पालकनीतीतून येणारे लेख, त्यातली भूमिका, सातत्य – इतरत्र दिसत नसल्यामुळे असेल – या कामाचं मोल त्यांना पैशात मोजता येण्याहून मोठं वाटलं.

आता परिस्थिती बदललेली आहे, आताची पिढी अतिशय हिशेबी आहे, कुणीही आपला वेळ आणि बुद्धी पैशांशिवाय खर्च करत नाही… असं म्हटलं जातं. पण ह्या पिढीतूनही स्वत:चेच पैसे खर्च करून प्रवास करत, किंवा काही चिटूकभर मानधनावर पालकनीतीचं काम करायला एक तरुणगट आपणहून आलेला आहे. खेळघरातही अशी स्वयंस्फूर्तीनं आलेल्यांची संख्या लक्षणीय आहे. अशी स्वयंसेविता हा आमच्या प्रयत्नांना मिळालेला मोठा प्रतिसाद म्हणता येईल. आता नव्या पिढीनं जबाबदारी घ्यायला पुढे यावं, अशी विनंती केल्यापासून ही सात-आठ तरुण मंडळी पालकनीतीत आली आणि तेव्हापासून गेली आठनऊ वर्षं आमच्यासोबत आहेत.

परंपरागत रूढ झालेल्या अनेक सामाजिक दृष्टिकोणांना पालकनीतीनं विरोध केला. स्पर्धात्मकता, पुरुषप्रधानता, इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांचं वाढतं पेव, धर्म – संस्कृती वगैरे अफूच्या गोळ्या… यादी खूप मोठी आहे. त्यांना विरोध करायचा म्हणजे आपण काय करणार, हा विरोध आपण का करत आहोत, त्यामागचं तत्त्व, संशोधन आणि अनुभवांच्या लेखातून विषय मांडायचा, मग वाचकांना ते पटतं की नाही, ते त्यांचं त्यांनी ठरवावं. ही पद्धत जोरदार आवाज करण्यापेक्षा कमी प्रभावी असेलही, पण पालक विचार करणारे आणि बालकांच्या भल्याचा आचार करणारे असतात हे आपलं गृहीतक आहे, तर दुसरा कुठला मार्ग उरतो?

ह्या प्रकारचं, एका अर्थी परिवर्तनाचं काम त्याच त्या लोकांनी करत राहू नये, असं आम्हाला सुरुवातीपासूनच वाटत आलं. त्याच त्या लोकांनी काम केल्यामुळे एकेरीपणा येतो; त्यात बदल व्हावेत. पालकनीतीचा दमदार गट तयार होण्यापूर्वीही प्रा. देवदत्त दाभोलकरसर आणि शोभाताई भागवत यांनी आपला सहभाव दाखवायला एकेक अंक संपादित केला होता. त्यानंतर तर सात-आठ जणांचा गट तयार झाला, एकेरीपणा उरलाच नाही. त्यानंतर २०१५ साली ‘प्रगत शिक्षण संस्था’ या मित्रसंस्थेनं वर्षभर पालकनीतीच्या संपादनाची सर्व जबाबदारी घेतली. दुसऱ्या वर्षी ‘क्वेस्ट’नं तशीच जबाबदारी घेतली. या दोन्ही संस्थांच्या सहकार्याबद्दल खूप आभार. त्यानंतर २०१७ च्या वर्षभरामध्ये भारतभरातल्या अनेक संस्थांबद्दलचे अंक झाले, तोपर्यंत नवा, तरुण मुलामुलींचा गट आमच्यात हळूहळू सामील होऊ लागला होता.

मला आठवतंय अगदी सुरुवातीला म्हणजे आत्ताच्या तरुण संपादकांचा जन्मही झाला असेल-नसेल तेव्हा पालकनीतीची छपाई खिळे जुळवून होत असे. या काळात अंक फक्त चार पानांचा असे व डाव्या वरच्या कोपऱ्यापासून उजव्या खालच्या कोपऱ्यार्यंत गच्च लिहिलेला असे. छापून अंकांचे गठ्ठे घरी आले, की रात्री घरी मित्रमंडळी जमत आणि अंकांच्या घड्या घालून त्यावर पत्ते लिहीत, दुसऱ्या दिवशी अंक पोस्टात जाई. त्यात पुढे बदल झाला. आता प्रत्येक अंकाला मुखपृष्ठ असतं, चित्रं, रचना असतात. बहुतेक वेळा लेखकाकडून लेख टाईप होऊनच येतो. मग तो तपासून, त्यात हवे असलेले बदल झाले, की त्याची ‘सीटीपी’ फाईल छापखान्यात जाते. आता पत्ते लिहावे लागत नाहीत, ते काम यंत्राकडून होतं, पत्ते लावून अंक पोस्टात जाण्याची सोय आहे.

पोस्टाचा विषय निघालाच आहे तर एक गंमत तुम्हाला सांगण्याजोगी आहे. मोठ्या प्रमाणात अंक पाठवायचे म्हणून पोस्टाची सवलत घेतलेली असते. कोणत्या पोस्टातून अंक पाठवावा ह्यात काही बदलही होत असतात. त्या त्या पोस्टात एक प्रत द्यायची असते. गेल्या ३९ वर्षांमध्ये ४-५ पोस्टांमधून आम्ही अंक पाठवले. पोस्ट बदलल्यावर आधीच्या पोस्टातले काही कर्मचारी येत, ‘आता आमच्याकडून अंक जात नाही त्यामुळे पालकनीती वाचायला मिळत नाही हो’ असं म्हणत वर्गणी भरत.

तर अशा रीतीनं, इतकी वर्षं आपणा सर्वांना कागदावर छापलेला अंक पोस्टानं मिळत असे, घरातल्या सर्वांना तो दिसे आणि हवा तेव्हा वाचता येई. काही वर्षांपूर्वी तर प्रत्येक अंकावर आम्ही ‘पालकनीती वाचा, वाचायला द्या, घरात अशा ठिकाणी ठेवा की सहज नजरेला पडेल’ अशी ओळ छापायचो. आता मात्र हा अंक ऑनलाईन तुमच्याकडे येणार आहे. तो अधिकांनी वाचावा यासाठी तुम्हालाच पुढे पाठवावा लागेल, अनेकांपर्यंत पोचवायला लागेल.

नव्या पिढीच्या काही उत्साही आणि सक्षम कार्यकर्त्यांचा गट जमला आहे, हे मी तुम्हाला सांगितलंच. गेली ५ वर्षं ते पुढाकारानं मासिकाच्या कामात लक्ष घालत आहेत. आता जानेवारीपासून ही तरुण पिढी पालकनीतीची जबाबदारी पूर्णांशानं घेणार आहे. त्या गटाची ओळख ते करून देतीलच. आता त्यामध्ये अंकाची रचना ठरवणारांसह तंत्राचा मंत्र येणारी मंडळीही आहेत.

मुद्दा असा, की पालकनीती बंद होणार नाहीये, तुमच्यापर्यंत पोचायच्या माध्यमाचं रूपांतर होणार आहे. या प्रकारात काही फायदे आहेत. छपाई आणि पोस्टिंगचा खर्च पूर्णपणे वाचणार आहे. अर्थात, अंक तयार होण्यासाठी काही खर्च येतच राहील. वर्गणी मागितली जाणार नसल्यामुळे होणाऱ्या खर्चांसाठी काही देणगी द्यावीत अशी विनंती मात्र आहे.

‘अंक मिळाला नाही’ ही तक्रार संपणार आहे. अनेकांपर्यंत अंक जावा ही तुमची इच्छा पुरी होणं आता सहज शक्य आहे. ऑनलाईन प्रतिक्रिया देण्यात अनेकांना सहजता वाटत असल्यानं त्यांचं प्रमाणही वाढेल. अंक पोस्टानं जात असे त्यापेक्षा अधिक लोकांपर्यंत जाईल अशी आमची अपेक्षा आहे.

आणि, आता या स्थित्यंतराला आपण आपलंसं करावंत. संवाद साधण्याची संधी घेऊन तो वाढता ठेवावात. आपल्या अपेक्षांसह हवे असलेले नवीन विषय सुचवावेत आणि आजपर्यंत दिलीत तशीच साथ द्यावीत ही नम्र विनंती आहे.

संजीवनी कुलकर्णी

लेख २ / १४

बेकी की बात

२ मिनिटं वाचन

ह्या वर्षभरात दर महिन्याला अमेरिकी मानसशास्त्रज्ञ डॉ. बेकी केनेडी ह्यांचे वेगवेगळे सिद्धांत आपण वाचले. ह्या सदरातला हा शेवटचा लेख.

आत्तापर्यंत आपण बेकीचे १० सिद्धांत वाचले. मुलाच्या एखाद्या वेगळ्या वागणुकीबद्दल पहिल्याप्रथम कुतूहलाची भावना आपल्या मनात निर्माण होणं का महत्त्वाचं आहे, इथून आपण सुरुवात केली. ‘तू मला ओरडायला लावतोस’ असं म्हणणं का चुकीचं आहे, हा पालकांचा जरासा नावडता सिद्धांत आपण फेब्रुवारीत वाचला. मुलाच्या चित्राचं ‘वा! किती छान!’ असं कौतुक करणं ठीकच, पण ह्याहून जरा तपशीलवार गप्पा करण्यातून मुलांच्या कुठल्या क्षमता विकसित होतात हे मार्चमध्ये समजून घेतलं. आपल्या मुलांच्या मनात भावंडांबद्दल फक्त चांगल्या गोष्टी असाव्यात असं बेकींना का नाही वाटत हे एप्रिलमध्ये पाहिलं. लर्निंग स्पेसमध्ये असताना मुलाला ‘लाज’ वाटू न देणं किती महत्त्वाचं आहे हा मे महिन्याचा विषय होता. ‘काहीच न करता आनंद मिळतो’ हे सर्किट बालपणीच पक्कं होऊ देण्यातून मोठेपणी कशा प्रकारचा माणूस निर्माण होऊ शकतो ते जूनमध्ये वाचलं. “

‘बाबा हवा, आई नको!’ ह्या प्रसंगाला आईनं कसं सामोरं जावं हे जुलैमध्ये पाहिलं. मुलांचे तमाशे/थयथयाट सुरू असताना आपलं नेमकं काम काय, हे ऑगस्टमध्ये पाहिलं. दुःखद प्रसंगी, आई-बाबा रडत असतील, अशा प्रसंगी मुलांना नेमकं काय सांगावं हे आपण सप्टेंबरमध्ये पाहिलं. जोडअंकात आपण निराशा ही एक अतिशय उत्तम भावना का आहे, त्यातून मुलाला त्वरित बाहेर काढणं आपलं काम का नाही, मुलांना आनंदी ठेवणं आपलं काम का नाही, हे समजून घेतलं.

असे अजून अनेक अतिशय उपयुक्त सिद्धांत बेकींनी मांडले आहेत. पण आता ह्या अंकात मालिकेचा शेवट आला असल्यानं बेकींचं सर्वात महत्त्वाचं धोरण पाहून थांबूया. ते आहे ‘रिपेअर’. म्हणजे दुरुस्ती. आई/वडील कधीतरी वाईट वागले आणि ते तुमच्या मनात घर करून राहिलं, असं झालंय का तुमच्याबाबत? आई/वडील नसतील वागले वाईट, तर मग कोणी जवळचं – भावंडं, मावशी, शिक्षक, मित्र, वगैरे? तेही नसतील, तर मग एखादा तिऱ्हाईत माणूस वाईट वागला आणि ते मनाला लागून राहिलं, असा एखादा प्रसंग आठवा. आता कल्पना करा, की त्या व्यक्तीनं आज फोन करून तुमची मनापासून माफी मागितली, स्वतःच्या वागण्याची जबाबदारी घेतली; खरं म्हणजे कसं वागायला हवं होतं तेही सांगितलं. कसं वाटेल तुम्हाला? थोडंतरी गार वाटेल ना आतून? ती व्यक्ती अगदी जवळची असेल तर जास्तच बरं वाटेल, बरोबर? कितीही जुनी जखम असली, तरी ती थोडीतरी भरल्यासारखी वाटेल ना? ह्यालाच बेकी ‘रिपेअर’ म्हणतात. आई/वडील/इतरांच्या माफी मागण्यानं आपल्याला बरं वाटणार असेल, तर आपण घातलेल्या गोंधळांबद्दल आपण आपल्या मुलांची माफी मागू तेव्हा त्यांनाही बरंच वाटेल ना! ‘मी उगाच ओरडलो!’, ‘मी असं नको होतं करायला!’, ‘चुकलं माझं खूप! वाईट वाटतंय!’ असं म्हणणारे पालक भेटले की बेकी म्हणतात, “शाब्बास! रिपेअरची पहिली पायरी यशस्वीरित्या सर केलीत तुम्ही! आधी गडबड केल्याशिवाय नंतर सॉरी कसं म्हणणार! चला आता तुमचं मुलासोबतचं नातं रिपेअरद्वारे अधिक घट्ट करूया!”

कितीका उशीर झालेला असेना; मनापासून माफी मागणं, केलेल्याची जबाबदारी घेणं, आपल्या उणिवा मान्य करून सुधारणेचा प्रामाणिक प्रयत्न करणं खूप महत्त्वाचं वाटतं बेकींना.

करूया मग फोन?

लेख ३ / १४

तिचं असणं

५ मिनिटं वाचन

मुलं खिदळतच दारात पोहोचली. अनायासे ती घरात होती, तर तीच दार उघडायला गेली. मुलांकडे किल्ली होती; आई घरात असणं त्यांना अपेक्षित नव्हतं. त्यामुळे त्यांची जरा धांदलच उडाली. आश्चर्य झालं. लपवाछपवी झाली. आता या प्रसंगातून कसं तरून जायचं यासाठी ‘आखोंहीआखोंमें’ काही संवादही झाला. तिच्या सरळ पृच्छेवर, “तू रागवशील…” असं आल्यावर तिनं थेटच सांगून टाकलं, “जे काही आहे ते न लपवता थेट सांगून टाकलं तर मी नक्की रागवणार नाही, पण नाही सांगितलंत आणि लपवाछपवी करत राहिलात तर मात्र नक्की रागवेन.” याचा योग्य तो परिणाम झाला. छोट्या छोट्या गोष्टींवर छोटंमोठं रागवणारी ती; पण हा प्रसंग कसा शांतपणे हाताळत होती. तिच्या शांतपणाचं तिलाच कौतुक वाटलं. खरं तर ह्यातलं काहीच ती ठरवून करत नव्हती. “पण म्हणजे मी अशी आहे तर!” मनातल्या मनात तिनं हळूच एक उडी मारली.

मुलांनीही सगळं सांगून टाकायचं ठरवलं आणि पुढची गोष्ट बाहेर आली :

“सोसायटीत आम्ही ज्या मुलांबरोबर खेळतो त्यांतल्या काहींची छोटेमोठे फटाके लपवण्याची एक ‘सिक्रेट’ जागा आम्हाला कळली आहे. सगळी मुलं गेल्यावर आम्ही दोघांनी त्यातले काही फटाके घ्यायचं ठरवलं. लपूनछपून, सीसीटीव्ही पासूनही स्वतःला लपवत ते आम्ही घेतले. आता आम्हाला एक रद्दी पेपर दे; आम्ही दोघं आता ते फटाके वाटून घेणार आहोत.”

तिच्या हातातून रद्दी पेपर घेऊन दोघं खोलीत पसार झाली. फटाक्यांची ‘न्याय्य’ विभागणी झाल्यावर आणि स्वतःच्या रोमहर्षक कृत्याचा पुरेपूर आनंद घेतल्यावर ते बाहेर आले. मित्र त्याच्या घरी निघाला होता. आता तिचं मूल तिच्याशी मोकळेपणानं बोलू शकणार होतं; आणि तीही त्याच्याशी! मित्र अगदी जवळचा असला, तरी त्यांच्या दोघांचा म्हणून एक खास संवाद असायचाच असायचा; आणि अजून तरी तो टिकून होता. अजून त्याचं ‘टीन एज’ सुरू व्हायला तसा अवकाश होता. ‘तेव्हाही तो टिकेल अशी आत्ता आशा करायला काय हरकत आहे!’ असा विचार तिच्या मनात डोकावून गेला.

आई-मुलाच्या गप्पा सुरू झाल्या. आई चिडलेली नाहीये आणि आपल्याला जे काही होतंय, वाटतंय ते आपण आईला सांगू शकणार आहोत हा विश्वास त्याला तिच्या असण्यातून मिळाला असावा. ‘हे कृत्य करताना आपण सीसीटीव्हीत दिसलो तर?’ याचं त्याला बऱ्यापैकी दडपण आलेलं होतं. ते थेट प्रक्षेपण त्याच्या एका मैत्रिणीच्याच घरात होत होतं अशीही खरीखोटी माहिती त्याच्याकडे होती आणि त्यामुळेच त्याला भीती वाटत होती. तुम्ही छोटी मुलं आहात, ही गंमत, मस्ती, मज्जा आहे, चोरी नाही… असं काहीबाही सांगून तिनं घटनेचं गांभीर्य कमी करण्याचा प्रयत्न केला. कारण एरवी ‘गुणी बाळा’च्या लेबलचं ओझं वागवणारं तिचं मूल कधी नव्हे ते खोडकरपणा करत होतं. इतपत बालसुलभ गमतीजमती हव्यातच की! गप्पांच्या ओघात तो स्वतःहूनच म्हणाला, “आई, आपण दिवाळीला आणलेले फटाकेही माझे पुरते उडवून झालेले नाहीयेत. त्यात आणखी ही भर. आत्ता आणलेले फटाके थोडेच आहेत; फार तर चाळीसएक रुपयांचे असतील. पण आमच्या मित्रांना हे कळलं तर ते आमच्याशी बोलणार नाहीत. आमच्याशी खेळणार नाहीत.” हे म्हणता म्हणता त्याचे डोळे भरून आले. तो हुंदके देऊन रडू लागला. आपण जे काही केलं आहे ते चूक आहे वगैरे भावनेपेक्षाही जे केलं आहे त्यातून मिळणाऱ्या तात्पुरत्या आनंदापेक्षा हिरावला जाणारा आनंद अधिक दीर्घ काळाचा असेल हे नफ्यातोट्याचं गणित त्याचं त्यालाच लक्षात आलं होतं. आपण जे काही केलं आहे ते आपल्या मित्रमैत्रिणींना कुठल्याही प्रकारे कळू नये असं त्याला वाटत होतं. प्रामाणिकपणे त्यांच्यासमोर चूक कबूल केली, तरी व्हायचा तो वाईट परिणाम होईलच याची त्याला जवळपास खात्रीच वाटत होती. घेतलेले फटाके परत ठेवून देणं असा एक पर्याय होता. पर्याय अवघड होता कारण सीसीटीव्हीत तो दिसला, तर मित्रमैत्रिणींना कळण्याची शक्यता यातही होतीच. तरीही हा पर्याय घ्यायचं त्यानं ठरवलं, तर त्याला मदत करण्याचं तिनं कबूल केलं. आणि हे सगळं लपूनछपून न करता वर मानेनं करणं अधिक चांगलं हेही त्याला मान्य झालं. मित्रमैत्रिणींना कळलंच तर त्यांच्याशी काय आणि कसं बोलायचं हे वेळ आल्यावर ठरवायचं, पण निदान आत्ता फटाके परत तरी ठेवायचे इथवर ते चर्चेअंती पोहोचले.

ज्या मित्रासोबत मिळून ही गंमत केली होती तो फटाके त्यांच्याकडेच विसरून गेला होता. त्याला फोन करून सध्याची मानसिक स्थिती आणि त्यातून काढलेला पर्याय त्यांनी कळवला. मित्रही त्याला तयार झाला. त्यानं प्रत्यक्ष येणं अपेक्षित नव्हतंच; पण तत्त्वतः त्याची मान्यता असणं त्यांना गरजेचं वाटत होतं. ती मिळाली. फटाके घेऊन ते बाहेर पडले. ‘न घाबरता शांतपणे चालत जाऊया’, असं ती त्याला सुचवत होती आणि स्वतःही ते करत होती. तोही ते जमेल तसं करण्याचा प्रयत्न करत होता. फटाके जिथून घेतले होते तिथे त्यांनी ते ठेवले. शांतपणे घरी गेले. मगाशी असलेली अस्वस्थता आणि आताची शांती ही ढळढळीतपणे समोर दिसत होती.

बऱ्याचदा लपवाछपवीची आपली एक स्वतःची झिंग असते. आपण ‘काय’ लपवतो आहोत ह्यापेक्षा आपण ‘काहीतरी’ लपवतो आहोत याचीच शरीराला आणि मनाला गंमत येत असते. शरीराच्या आत चालू असलेल्या या रासायनिक गमतीसोबतच अस्वस्थताही डोकावते. काही जणांना ही अस्वस्थता पेलवते. त्याचीच मजा येते. काही जणांसाठी मनाची शांती खूप महत्त्वाची असते. रात्रीची शांत, तगमग नसलेली झोप जास्त महत्त्वाची!

त्याला आलेली मजा तिने आईपण बाजूला ठेवून बघितली. ती मजाही त्याला घेऊ दिली. तिचा स्वभाव बघता ‘तू केलंस ती महान चूक आहे. चोरी आहे. शिक्षेस पात्र आहे’, असा ‘रामशास्त्री प्रभुणे’ पवित्रा एरवी तिनं सहजच घेतला असता. पण इथे तो तसा न घेता, तीही त्याच्यासोबत असू शकली. तिच्यापासून लपवण्याइतकी ही गोष्ट त्यांच्यासाठी मोठी होती. तेव्हा ती वेगळ्या तऱ्हेनंच हाताळायला हवी हे तिच्याही लक्षात आलं ते बरं झालं. थोड्या वेळानं मजा ओसरल्यावर त्याला आलेलं परिस्थितीचं भानही तिनं पाहिलं. त्याच्यासाठी मित्रांबरोबर रोज खेळता येणं आणि त्यांनी त्याला खेळण्यात सामावून घेणं हा आनंद नक्कीच मोठा होता. चूक-बरोबर, समाजमान्य-अमान्य ह्या पायावर निर्णय न घेता त्या मूलभूत गोष्टींच्या खांद्यावर उभा असलेला त्याचा स्वतःचा फायदा-तोटा, अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन आनंद यावर त्यानं निर्णय घेतला. त्यात आवश्यक तिथे मदत घेतली. आणि अस्वस्थतेतल्या आनंदापेक्षा शांतीतलं समाधानही अनुभवलं.

तो तर मोठा होत होताच, त्यासोबत त्याची आईही वाढत होती!

लेख ४ / १४

‘सा’च्या गोष्टी

५ मिनिटं वाचन

एका रविवारी आम्ही (‘सा’, आईबाबा आणि आजीआजोबा) ‘आपलं घर’ मध्ये मुक्कामाला गेलो होतो. ‘सा’ म्हणजे आमची मुलगी. मी तिची आई. तिच्या नावाचीही छान आणि मोठी गोष्ट आहे; पण ती परत कधीतरी.

जाण्यापूर्वी आदल्या दिवशी बॅग भरताना, तिथल्या मुलांसाठी काही भेटवस्तू काढताना, राख्या ठेवताना ‘सा’ला वेगवेगळ्या वस्तू हाताळण्याचं, त्या मोजण्याचं, सामान इकडून तिकडे करण्याचं पक्कं ‘लायसन्स’ सहज मिळालं होतं. त्यामुळे ती उत्साहात मदत करत होती.

नऊ पर्यंत तिनं अचूक गणनादेखील केली.

एकीकडे काही ना काही बोलणं सुरू होतं.

मी : सा, उद्या तुला सुट्टीय, तर आपण एका ठिकाणी जाणार आहोत. तिथे तुला खूप ताईदादा भेटतील. उद्या रात्री आपण तिथेच राहू. आणि परवा दिवशी राखीपौर्णिमा आहे तेव्हा राख्यापण बांधूया. त्या घराचं नाव – ‘आपलं घर’ आहे. जाऊया ना?

‘सा’: ते घर कसं आहे ग आई? म्हंजे पश्चिमरंग आणि नादब्रह्म सारखी बिल्डिंग आहे का ती? एवढ्या मुलांना ते घर कसं पुरेल?

मी : आपण साताऱ्यात कसे राहायचो माऊच्या घरी किंवा गोडोलीत, तसं बैठं घर आहे ते. उंच बिल्डिंग नाहीय ती. मी जाऊन आले आहे पूर्वी तिथे. छान आहे ते आणि भरपूर जागा आहे सगळ्यांना.

‘सा’ : आई, आपण त्यांच्याकडे चाललोय ना, तर ‘आपलं घर’ का म्हणतेस तू? ते काय ‘आपलं’ घर आहे का? ते ‘आपलं घर’ म्हणतील. आपण ‘त्यांचं घर’ म्हणूया!

।। २ ।।

तिथे पोचल्या क्षणापासून ‘सा’ रमली.

एक एक करत ताई दादा हॉलमध्ये येत होते. सगळे जमल्यावर ‘सा’च्या बाबानं मुलांना श्रीकृष्णाची गोष्ट सांगितली. आणि गोष्टसत्रच सुरू झालं. ‘दादा मीपण सांगू?’ मीपण, मीपण… करत ‘सा’सहित सगळ्यांनी एकमेकांना भरपूर गोष्टी सांगितल्या. ताई दादांशी ‘सा’ची लगेच गट्टी जमली. जादू, खेळ, झोका… काय काय गमतीजमती झाल्या. तायांबरोबर परिसर फिरून झाला.

मग चालत चालत आम्ही ओढ्याकाठी गेलो.

साताऱ्यात पूर्वी कास तलावात पाय सोडून बसण्याचा अनुभव ‘सा’च्या मनात कोरलेला. त्यामुळे पाणी दिसलं की पाण्यात पाय बुडवून बसायचं हे समीकरण तयार आहे तिचं.

खडकवासल्याला थांबलो तेव्हा अतृप्त राहिलेली इच्छा मग इथे ओढ्याच्या काठावर बसून पूर्ण झाली.

थंडगार पाण्यात निवांत पाय सोडून वाहणारं पाणी पाहत बसणं हा अतुलनीय अनुभव आम्ही प्रत्येकानं आलटून पालटून घेतला. (वय वर्ष साडेतीनचं मूल आपल्याबरोबर असलं की असंच असतं.)

।। ३ ।।

पाण्यात डुंबणाऱ्या गायी- म्हशी, प्रवाहातल्या भोवऱ्यात सापडलेली, तिथेच चक्राकार फिरत राहणारी एखादी वस्तू, पाण्यात सोडलेली हिरव्यागार पानाची होडी, एखादी लहानशी डहाळी, वाळकी काडी वाहत वाहत पाण्याबरोबर कशी पुढे जाते, लहान-मोठे दगड पाण्यात टाकल्यावर छुळुकछुळुक आवाज करत अंगावर पाणी कसे उडवतात याचं प्रात्यक्षिक झालं… आणि वेगवेगळ्या गोष्टी पुनःपुन्हा पाण्यात सोडून तरंगणं – बुडणं खेळ मनसोक्त खेळून झाला.

हट्ट करून ‘सा’नं ओढ्याच्या मधोमध उभं राहूनही पाहिलं (अर्थात, आम्ही वरून धरलेलं होतंच) आणि म्हणाली, “आई, हे पाणी माझे पायच ओढून नेतंय की काय असं वाटतंय.”

पुढे छोट्या टेकडीवर असलेलं शंकराचं मंदिर पाहिलं, आजूबाजूच्या निसर्गात फिरलो. तिथे कडेनं उगवलेली टणटणीची वेगवेगळ्या रंगांची थोडी फुलं गोळा करून ‘सा’नं पिंडीसमोर एक चिमुकली पुष्परचना तयार केली. वाटेतल्या योग-आश्रमाच्या आवारातल्या आंब्याच्या झाडांवर चढाई करून झाली. झुपकेदार शेपटीच्या, कापसासारख्या गोऱ्यापान, मऊमऊ माऊशी हितगूज झालं.

।। ४ ।।

संध्याकाळची प्रार्थना. तत्पूर्वी मुलांचा मैदानातला मुक्त खेळ. सोबतीला अंगणातला प्राजक्त, सोनचाफा. नीटनेटकं आणि साधं आवार. रिमझिम पावसाच्या सरी. मागे सतत उभी डोंगररांग… असं प्रसन्न वातावरण!

या सगळ्यात सर्वात धाकटी ‘सा’; त्यामुळे प्रत्येक ताई दादा आनंदानं, कौतुकमिश्रित जबाबदारीनं तिला खेळात सामील करून घेत होते. जपून नवीन काहीबाही गोष्टी शिकवत होते. कुणी हौसेनं प्रेमानं कडेवर घेत होते, कुणी बोट धरून फिरायला नेत होते, कुणी दोघी दोन बाजूंना उभ्या राहून तिला खेळातली स्कूटर चालवायला शिकवत होत्या, तर कुणी निव्वळ तिच्यापाशी राहायचं म्हणून आसपास थांबत होत्या, तिचं बोलणं निमूट ऐकत होत्या. ‘सा’ला तिच्या हक्काचे आणखी काही श्रोते, खेळायला नवीन सवंगडी आणि विनाकारण इकडेतिकडे उड्या मारायला, पळापळी करायला तिच्यासारखे सोबती मिळाले. एक कंटाळला तर दुसरा आहे, दुसरा नाही तर तिसरा आहे, चौथा, पाचवा… साऱ्या लोभस बाललीला…

।। ५ ।।

रात्री झोपण्यापूर्वी ‘सा’ इकडेतिकडे बागडत होती. नवीन ठिकाणी आल्यापासून इतक्या गोष्टी एकापाठोपाठ घडत राहिल्या, की ‘सा’ नं जेवणबिवण प्रकारामध्ये अजिबातच वेळ दवडला नाही.

एका मोठ्या ताईकडून हातावर मेंदी काढून घ्यायला ती बसली होती. भोवती आणखी दोन ताया गप्पा मारायला. त्यातल्या एका ताईनं अतिशय सराईतपणे इवल्याशा पिटुकल्या हातावरची मेंदी पुरी व्हायच्या आत ‘सा ‘ला वरणभात भरवून पुढच्या महत्त्वाच्या कामगिरीपूर्वी सज्ज केलं. मग आम्हीही मनातल्या मनात हुश्श केलं.

।। ६ ।।

दुसऱ्या दिवशी पहाटे उठून, आमच्या आधी न्हाऊन, आवरून मुलं तयार होती. ‘सा’ कधी उठणार, ती कोणता ड्रेस घालणार आहे, ती अजून का झोपलीय… हे पाहायला वेगवेगळ्या तायांच्या ‘सा’च्या खोलीकडे अनेकवार फेऱ्या झाल्या.

एका ताईला तिनं स्वतः ‘सा’ साठी बाजूला ठेवलेलं ‘गिफ्ट’ द्यायचं राहवेना. सकाळी सात वाजताच संजूआबा दिसताच ते तिनं त्यांच्याकडे सोपवलं.

पुन्हा नवीन दिवस… नव्यानं गप्पा, खेळ, फेरफटका, निसर्गातली भ्रमंती, विविध कीटक, गोगलगायी, खेकडे, विविधरंगी फुलं, वनस्पती, दगडधोंडे, ओढ्याकाठचा निवांत वेळ…

दुपारी राखीपौर्णिमाही साजरी झाली.

आणि मग निरोप…

‘सा’ च्या लेखी इथून परतीची काय गरज आहे? इथेच राहू…

।। ७ ।।

आम्हा मोठ्या माणसांची मुलांशी मैत्री झाली, संवाद झाला; पण त्या सगळ्याच्या पार्श्वभूमीला त्यांच्या आयुष्यातल्या दुर्दैवी वास्तवाचा पदर, आमच्याही नकळत, सतत मनात होता.

त्यांच्याशी बोलताना तिथल्या परिस्थितीचं भान होतं.

कुणाशी मनमोकळेपणानं बोलताना आपल्या बोलण्यात आपलं घर, आईबाबा, इतर कुटुंबीय यांचा अगदी सहजी उल्लेख होतो. मात्र इथे मुलांशी बोलताना घर, आईबाबा असे संदर्भ माझ्याकडून आपोआप वगळले गेले. काही वेळा आवर्जून तसा आशय असलेलं एखादं गाणं / गोष्ट टाळली.

‘सा’चं आणि मुलांचं नातं मात्र निर्मळ, निखालस प्रांजळ आहे. त्यांच्या वास्तवाला असणाऱ्या दुर्दैवी कंगोऱ्यांची जाण नसणं ही तिच्या वयाची मर्यादा मानायची, की समोरच्याला आहे तसं स्वीकारण्याची बाल्यावस्थेमुळे तिला निसर्गतः लाभलेली देणगी मानायची?

लेख ५ / १४

आदरांजली – डॉ. आनंद करंदीकर

१ मिनिटं वाचन

डॉ. आनंद करंदीकर ह्यांचे नुकतेच निधन झाले.

ज्ञानपीठ कवी विंदा करंदीकर ह्यांचे पुत्र, आयआयटी मुंबई येथून बी.टेक., आयआयएम कलकत्ता येथून एम.बी.ए. आणि पुढे पी.एचडी, अशी झळझळीत शैक्षणिक कारकीर्द असूनही एवढीच त्यांची ओळख खचितच नव्हती. शांत, विवेकी, संवेदनशील मन आणि तितकीच ठाम विचारसरणी असलेला सामाजिक कार्यकर्ता, लेखक, विचारवंत ही त्यांची खरी ओळख.

कारकिर्दीच्या सुरुवातीची पाच वर्षे त्यांनी विविध खाजगी आस्थापनांमध्ये काम केले. त्यानंतर ते सामाजिक चळवळीकडे वळले. ‘युवक क्रांती दला’च्या माध्यमातून ते विविध सामाजिक चळवळींत सक्रिय राहिले. उदगीर मधल्या अनुभवांविषयी त्यांनी ‘माझ्या धडपडीचा कार्यनामा’ हे पुस्तक लिहिले होते. ‘धोका’, ‘वैचारिक घुसळण’, ‘चळवळी यशस्वी का होतात?’, ‘रोजगार निर्मितीची दिशा’ ही त्यांची प्रकाशित झालेली इतर काही प्रमुख पुस्तके आहेत. लोकविज्ञान चळवळीतही त्यांचा सहभाग होता.

विवेकनिष्ठ समाजाच्या निर्मितीसाठी ‘विचारवेध संमेलन’ भरवण्याची परंपरा चालू ठेवत त्यांनी त्याला वेगवेगळ्या उपक्रमांची जोड दिली. आंतरजातीय विवाह मोठ्या प्रमाणात व्हावेत ह्यासाठी ते प्रयत्नशील होते. शारीरिक व्याधीने ग्रस्त असूनही शेवटपर्यंत ते आपल्या सामाजिक कार्यात व्यग्र होते.

पालकनीती परिवारातर्फे डॉ. आनंद करंदीकर ह्यांना भावपूर्ण आदरांजली!

लेख ६ / १४

माझ्या मातीची आठवण…

९ मिनिटं वाचन

आम्ही मूळचे शेगावचे. १९३९ साली वडील कामानिमित्त पुण्यात आले. ते रेल्वेमध्ये गार्ड होते. आम्ही सहा भावंडे; तीन बहिणी, तीन भाऊ. पहिल्या तिघांचा जन्म आमच्या गावी झाला. नंतरचे तिघे पुण्यात जन्मले. मी शेंडेफळ. आम्ही दारूवाला पुलाजवळ एका मस्त वाड्यात दहा बाय बाराच्या एका खोलीत राहत होतो. माझ्या जन्मानंतर शेजारची आणखी एक खोली भाड्याने घेतली. सुदैवाने आमच्या दोन्ही खोल्या कोपऱ्यावरच्या होत्या, त्यामुळे तिन्ही बाजूला गॅलरी मिळत असे. तिथे आम्ही उन्हाळ्यात एकापाठोपाठ एक सर्वजण झोपू शकत होतो. आमच्या पुढे राहणाऱ्या भाडेकरूंना गॅलरीत झोपताना आम्हाला यायला जायला एका बाजूला जागा सोडावी लागायची. आम्हाला तशी कटकट नाही ह्याचासुद्धा आम्हाला कोण अभिमान वाटत असे. त्या खोल्यांचे भाडे होते प्रत्येकी साडेबारा रुपये.

बाबा स्वभावाने एकदम कडक. रागावले म्हणजे एकदम काठीनेच बडवत. बाकी घरात खाण्यापिण्याची एकंदरीत चैन होती. मंडईतून टोपल्या टोपल्यांनी फळे आणणे हा त्यांच्या आवडीचा भाग होता. दोन खोल्या आणि सहा भावंडे; त्यामुळे घर म्हणजे फक्त जेवायची आणि झोपायची जागा असाच आमचा समज होता. अभ्यासाला शनिवार वाडा, पाताळेश्वर किंवा मित्राच्या घरी जाणे साहजिकच वाटायचे.

माझी आई शाळेत गेलेली नव्हती. ती लहान असताना मास्तरीण घरोघरी मुली गोळा करायला येत असे. तेव्हा आमची आजी आईला सांगायची, “लप, लप. मास्तरीण आली!” आई बाजेखाली लपायची. अशी मग आई काही शाळेत गेली नाही. मावशी मात्र चौथीपर्यंत शिकली. हां, मात्र आई तिचे रोजचे पैशाचे व्यवहार व्यवस्थित सांभाळू शकत असे. ती भाजी घेऊन आली की मी तिला विचारे, “कितीची भाजी आणली?” आई म्हणायची, “रुपयाला वीस पैसे कमी.” तिला बहुधा ३०, ४०, ५० पर्यंत सोपे वाटत असावे. ८० हा आकडा म्हणायला जमत नसावे.

वडील तापट असल्यामुळे एक धाक कायमच सोबत करत राहायचा. आणि आईचे अस्तित्व तो धाक सौम्य करायचा. घरात एक ‘कॉट’ होता. त्याला मच्छरदाणी लावून वडील झोपायचे. बाकी आम्ही सर्वजण खाली. सकाळी उठून गाद्या काढल्याशिवाय घरात हलायला जागाच नसायची. त्यामुळे गाद्या काढण्याचे काम नित्यनेमाने, ताबडतोबीने आणि व्यवस्थित करावे लागे. कॉटवर मागील बाजूस गाद्या मांडून, त्यावर चादर टाकून तिथे रेलून बसता येईल अशा पद्धतीने रचण्याची छान सवय झाली.

आमच्या वाड्यात १८ भाडेकरू होते. वाड्यात नळ दोन आणि संडास तीन. घरी सर्वांना अंघोळीला पुरेल एवढे, म्हणजे साधारण २२ ते २५ घागरी पाणी खालून वर आणावे लागे. त्यामुळे शरीर श्रमाला चांगले सरावले. वडील रेल्वेत असल्यामुळे केवळ; पण आम्हाला साधारण दर वर्षी गावाला जायला मिळे. आम्ही सहा भावंडे असलो, तरी आम्हाला एकच काका आणि एकच मावशी होती. नो मामा आणि नो आत्या. चुलत बहिणी दोन आणि मावस भावंडे सहा. मावशीकडे राहायला धमाल यायची. मावशीकडून आम्हाला अकोल्याला घ्यायला बैलगाडी यायची. त्यात बसून मावशीच्या घरी जाताना, यायला किती वेळ लागला आणि जाताना तो किती कमी होतो ते गाडीवान आम्हाला सांगत असे. परत जाताना वेळ कमी लागायचा कारण आपल्याला घरी जायचे आहे हे बैलांना कळत असे. घराच्या ओढीने ते जास्त वेगाने जात. रानातून जाताना आम्हाला तो मोरही दाखवी. मावशीचे घर, तिच्याकडच्या म्हशी हे सारे आम्हाला खूप मनापासून आवडत असे. म्हैस आणि तिच्या रेडकासाठी सरकी भिजत घालणे, त्यांना बादलीभर ताक प्यायला देणे ही सगळी जबाबदारीची कामे मावशी आमच्यावर सोडायची. म्हशीची धार मात्र कधी काढली नाही. कदाचित ते काम जबाबदारीचे नसावे. मावशीच्या शेतात मोठी विहीर होती. वडील आम्हा सर्व बहीणभावांना तिथे पोहायला घेऊन जात. मावशीकडे मोठी आमराई होती. आमराईत जाताना स्वच्छ सुंदर ओढा लागे. ओढ्यातले पाणी इतके नितळ स्वच्छ असे, की त्यातला खडा न् खडा स्वच्छ दिसत असे. मासोळ्या, खेकडेही दिसत. एकंदरीत मजा वाटायची. पाण्यातले सुंदर पांढरे आवडते गोटे गोळा करण्यात आमचा भरपूर वेळ जात असे. आमराईतून आंबे उतरवले, की ते पिकू घालायला एक स्वतंत्र खोली होती. मावशी सकाळी उठून पिकलेले एक टोपलीभर आंबे बाहेर काढायची आणि आम्हाला दम भरायची, “हे आंबे खा, जवनीत हात घालू नका.” मावशीच्या घरासमोरच बाजार भरे. तिथे आम्ही आंबेपण विकले. अशा उन्हाळी सुट्ट्या आम्हाला लाभल्या – हे आमचे मागच्या जन्मीचे पुण्यच असे वाटण्यासारखी परिस्थिती आता निर्माण झालेली आहे.

पुण्याला घरून स्टेशनला जाताना आई, मी, माझ्यापेक्षा मोठी बहीण, पेट्या आणि एक पितळी फिरकीचा तांब्या एवढे टांग्यामध्ये असत; इतर मंडळी टांगा टाकत स्टेशनवर येत. मला अजूनही स्पष्ट आठवते, की जवळपास सहावी-सातवीपर्यंत मी आईजवळच झोपत असे. त्यावरून भावंडांकडून माझी टिंगलटवाळी व्हायची. आई मात्र मला काही म्हणत नसे. लहानपणापासून मी डाव्या हाताने लिहायचो. यासाठी मला लोकांकडून अनेक वेळा बोलणी खावी लागत. मी जेवतोसुद्धा डाव्या हाताने म्हणून नातेवाईकांकडून आईसमोरसुद्धा प्रसाद मिळत असे. ‘अरे डाव्या हाताने आपण xxx धुतो आणि त्याच हाताने तू जेवतो?’ परंतु ‘तू उजव्या हाताने लिही’ किंवा ‘उजव्या हाताने जेव’ असे आई मला कधीही म्हणाली नाही. ती फक्त माझ्याकडे पाहत असे. तिच्या त्या नजरेत मला ती माझ्या पाठीशी आहे असा विश्वास दिसत असे. त्यामुळे कोणी काहीही म्हणो पण आई माझ्यासोबत असेल तर मला अस्वस्थ होण्याचे कारण नाही, अशाच थाटात मी असे. मी दुसरीत असताना माझ्या डाव्या हाताला जखम झाली होती, तेव्हा दोन-तीन आठवडे मी काही करू शकत नव्हतो, लिहूही शकत नव्हतो. तेव्हा मात्र आई मला म्हणाली, “आपल्याला दोन हात आहेत. तू दुसऱ्या हाताने लिही.” आणि त्या काळात खरेच मी उजव्या हाताने लिहायला लागलो होतो. मी खेळायला गेलो, मित्राकडे अभ्यासाला गेलो तरी फक्त तिला सांगून जाणे मला पुरेसे वाटे आणि ते तिलाही मान्य असे. वडील आम्हा मुलांना काही बोलले, त्यांनी आम्हाला मारहाण केली, तर ती त्यात पडत नसे. क्वचित कधीतरी विरोध दर्शवायची; पण याबाबत तिचे अस्तित्व आपल्या सोबत आहे असे मला तरी वाटत असे. त्यामुळे मी मला आवडतील अशा गोष्टी करत राही.

माझा मोठा भाऊ आणि मोठी बहीण हे नगरपालिकेच्या शाळेत शिकले. त्यानंतरच्या दोघी जणी आगरकर हायस्कूलमध्ये आणि आम्ही धाकटे दोघे भारत हायस्कूलमध्ये. आता मोठे झाल्यावर एक गोष्ट मला प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे भारत हायस्कूलमध्ये चित्रकलेचा एक वेगळा मोठा प्रशस्त हॉल होता. त्यामध्ये अनेक चित्रे लावलेली असत. चित्रकलेच्या तासाला आम्ही मुले ओळीने त्या हॉलमध्ये जाऊन चित्र काढत असू. त्यामुळे चित्र काढणे ही एक फार मोठी महत्त्वाची गोष्ट आहे असे माझ्या मनावर बिंबले गेले असावे. चित्रकलेला आम्हाला वनारसे सर होते. मी जरा चांगली चित्रे काढत असल्यामुळे त्यांचा थोडा लाडका असावा. ते मला एखादा जास्तीचा कागद आणि रंग देत. कुठे चित्रकलेची स्पर्धा असली, तर आवर्जून सांगत. आमच्या मोठ्या भावाला बाकी कलेची आवड होती. तो स्वतः चित्रेही काढत असे. घरी आवर्जून किशोर मासिक आणायचा. किशोरमधली रवी परांजपे, पद्मा सहस्रबुद्धे, प्रभाशंकर कवडी यांची चित्रे मी मन लावून पाहत असे. काही काळ आमच्या घरात किर्लोस्कर, स्त्री ही मासिकेही येत. दिवाळीमध्ये दीपावली हा दिवाळी अंकसुद्धा तो आणायचा. त्यामधली दलालांची चित्रे मी विशेषकरून भारावून पाहत असे. त्या चित्रांच्या प्रतिकृतीसुद्धा मी शाळेत असताना रंगवल्या आहेत. त्यामुळेही माझ्या आयुष्यात चित्रकलेचे एक पाऊल पुढे पडले असावे.

शाळेमध्ये माझे नाव दाखल करणे याव्यतिरिक्त वडील शाळेत आल्याचे मला अस्पष्टही आठवत नाही. फक्त १९६२ मध्ये आलेल्या पुराच्या दिवशी मला घ्यायला माझी बहीण शाळेत आली होती. मुलांना शाळेतून घरी न्यायला कुणी येत नसे, सर्व मुले आपापली घरी जात. आमच्या शाळेत फक्त एक-दोन मुलांना घ्यायला त्यांचे आजोबा यायचे – तेव्हा आम्हा मुलांना वाटायचे, की काय बावळट मुले आहेत, त्यांना घ्यायला यावे लागते.

वडिलांबद्दल मला धाकाशिवाय इतर कुठलीही भावना कधीही शिवली नाही. अभिनव कला विद्यालयात प्रवेश घेतल्यावर पेपरसाठी रोज दहा पैसे लागत. ते त्यांना मागण्याचेसुद्धा धाडस होत नसे. तरी आमचे सरकारी कॉलेज असल्यामुळे वार्षिक फी फक्त ५०० रुपये होती. आमच्या वर्गात अशी काम करून पैसे कमवून कॉलेजशिक्षण घेणारी बरीच मंडळी होती. एका मित्राकडे तर एक पायजमा आणि एक शर्ट एवढेच कपडे होते. त्याच्या आईने त्याला स्वतःच्या हातातली एकमेव सोन्याची बांगडी दिली आणि म्हणाली, “माझ्याकडे एवढेच आहे. यातून तुला जमेल ते तू कर.” ती माऊली त्याच्या पाठीशी उभी राहिली. आज तो एक प्रथितयश मूर्तिकार आहे. एक मित्र सकाळी दूध टाकत असे. त्याच्याकडे पैसे असत. तो आमचा ‘फायनान्सर’ होता. म्हणूनच कॉलेजमध्ये आपण खूप वेगळे आहोत असा ‘फील’ कधी आला नाही. अशा परिस्थितीत एखाद-दुसऱ्या वेळेस न सांगता घरातून पैसे घेणे असेही घडले. तसे पुन्हा करायला लागू नये म्हणून आम्ही मित्र स्क्रीन प्रिंटिंग, आकाशकंदील करून देणे, ग्रीटिंग्स तयार करणे अशा काही गोष्टी करत असू. शक्यतो वडिलांना पैसे मागायला लागू नयेत असा दृष्टिकोन. त्या कामासाठी बाहेर राहायला लागले तरी त्यावर वडिलांची फार बोलणी खावी लागत; पण तरी काही गोष्टी करत राहायची सवयच लागली.

आमचे एक-दोन मित्र कसब्यातच राहत. त्यापैकी एकाच्या आईला चित्राची आवड होती. सिनेमामध्ये तिला विशेष रस होता. त्यामुळे सिनेनटांची चित्रे काढणे आणि तिच्याकडून कौतुक करून घेणे हे उन्हाळ्याच्या सुट्टीत चाले. यामुळेही आयुष्यात चित्रकला थोडी पुढे सरकली. त्याचे घर मोठे होते. बुटके. वर पत्रे होते. त्याच्याकडे आम्ही मोठ्ठा, अर्ध्या खोलीभर किल्ला करत असू. बघायला खूप मित्रमंडळी येत. मित्राचा भाऊ दिवाळीत मोठ्या आकाराचे वेगळे कंदील आवर्जून करायचा. कधी बोट, कधी विमान, कधी रथ… बांबूच्या काड्यांचे कंदील करून, त्यावर पेपर चिकटवून ते घराबाहेर लावायचा. त्यांचे घर अगदी रस्त्यावर असल्यामुळे येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या कौतुकाचा विषय असायचा. कॉलेजला असताना मी पडद्याच्या कापडाच्या कटपिसेसची शबनम बॅग शिवून विकत असे. अशा सर्व उपद्व्यापांतून बरेच काही शिकलो.

आमच्या वडिलांसमोर मात्र ‘चित्रकला शिकून पोट कसे भरणार’, ‘तुझे लग्न कसे होणार’, ‘तुला कोण मुलगी देणार’… असे प्रश्न आ वासून उभे असत. आता विचार करताना जाणवते, की शेगावसारख्या खेड्यातल्या नॉन-मॅट्रिक माणसाला या सर्व प्रकाराची माहिती नसणे स्वाभाविकच होते. फक्त त्यावेळेस ते धाडस करून पुण्याला आले. नाहीतर आम्ही सगळे शेगावात जन्मलो असतो. त्या काळी त्यांनाच काय पण अभिनवला प्रवेश घेतल्यानंतर मलाही पुढे काय याची अजिबातच कल्पना नव्हती. फक्त ‘हे मला आवडतं’ इतकेच कळत होते. डिप्लोमा पास झाल्यानंतर मला ॲडव्हर्टायझिंग एजन्सीमध्ये नोकरी मिळाली. पहिला पगार हातात पडला तो १८० रुपये. त्यातून मी आईसाठी दीडशे रुपयांची एक साडी खरेदी केली. घरी गेल्यानंतर बाबांचे उद्गार कानावर पडले, “पाच वर्षांपूर्वी मी तुला सांगितलं होतं, की बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ‘प्यून’ची जागा खाली होती. चांगला सहाशे रुपये पगार मिळणार होता. पण कोणी ऐकत नाही. एवढी पाच वर्षं घासून, इतका खर्च करून पगार किती तर १८० रुपये…” आता त्यांना काय माहीत, की पाच वर्षे घासून माझ्या आवडीला आमच्या मास्तरांनी किती पैलू पाडले असतील. वडिलांसोबत इतरही अनेक बारीकसारीक न पटणाऱ्या गोष्टी घडत असत. त्याहीमुळे असेल, बाबा कायम चार हात दूरच राहिला. पण एक गोष्ट आवर्जून सांगावीशी वाटते. आमच्या घरात बाबा रोज देवपूजा करत; पण त्यांनी आम्हा भावंडांपैकी कोणालाही ‘तू पूजा कर’ असे कधीही म्हटले नाही. आम्हालाही कोणाला त्याचे काही खास वाटले नाही. आमच्या कुटुंबात पहिले घर, गाडी घेणे हे माझ्या बाबतीत घडल्यामुळे नंतर कधी ते काही बोलले नाहीत.

आत्ता इतक्यात ‘प्रगत शिक्षण संस्थे’चे ‘मातीत रुजलेलं आभाळ’ या पुस्तकाचे काम करण्याचा मला योग आला. पुस्तकाचे नाव मला मनापासून आवडले. ‘आभाळ’ म्हणजे प्रचंड ऊर्जा असलेली मुले. प्रगत शिक्षण संस्थेच्या मातीत ती रुजत आहेत आणि प्रत्येक मूल पुढे जाऊन आपल्या आवडत्या क्षेत्रात आभाळाएवढे काम करू शकेल – असे मला या नावातून वाटले. इथे ह्या गोष्टीचा आवर्जून उल्लेख करण्यामागे कारण आहे. माझ्या मनात आले, की आईने मला ‘ती माझ्यासोबत आहे’ अशा विश्वासाची माती पुरवली नसती, तर पुढे जाऊन काही करण्याचे बळ माझ्यात कितपत निर्माण झाले असते? म्हणूनच, इंग्रजीत वाचलेले एक वाक्य मला आठवते – ‘आय अॅम ए ममाज बॉय विथ माईंड ऑफ माय ओन!’

लेख ७ / १४

चित्राभोवतीचे प्रश्न

३ मिनिटं वाचन

समारोप…

नमस्कार पालकहो!

‘चित्राभोवतीचे प्रश्न’ या लेखमालेचा हा दहावा आणि शेवटचा लेख. ह्या वर्षभरात आपण एक सुंदर प्रवास केला. हा प्रवास पेन्सिल, रंग किंवा कागदांचा नव्हता; तो समजुतीचा होता, पालकांच्या नजरेतून मुलांच्या कलेचे अर्थ शोधण्याचा होता. अनेक पालकांनी पत्रे, इ-मेल, मेसेज पाठवले. कुणी म्हणाले, “माझं मूल एक गोलही नीट काढत नाही”, कुणी म्हणाले, “चित्र रंगवताना त्याचा रंग नेहमी रेषेच्या बाहेर जातो”, तर काही जणांनी विचारले, “कलेत भविष्य आहे का?”

प्रत्येक प्रश्नामागे कलेबाबतचे प्रेम होते, कुतूहल होते, आणि मुलासाठी काहीतरी चांगले करण्याची तळमळ होती. मुळात आपल्याला मोठ्यांना ‘चांगली चित्रे’, ‘वाईट चित्रे’ अशी लेबले लावण्याची नेहमीच घाई असते. पण त्या पलीकडे जाऊन चित्रांकडे एक भाषा म्हणून बघितले पाहिजे. ती मुलांची पहिली भाषा आहे. लहान मुलांना आपला आनंद, राग, मत्सर, भीती, कौतुक ह्या साऱ्या भावना शब्दांत मांडता येतीलच असे नाही. अशा वेळी ते मूल कागदावर रंग फेकते, रेषा पसरवते, ठिपके काढते, माती मळते. बघणाऱ्यासाठी हा गोंधळ असेल पण त्याच्यासाठी ही भावनांची मांडणी असते.

मूल जे दिसते ते नाही, जे जाणवते ते काढते…

एका आईने लिहिले होते, “माझी चार वर्षांची मुलगी फक्त काळा रंग वापरते. मला काळजी वाटते.” रंग म्हणजे भावनांचे आवाज असतात. तिच्या मनात कुठली तरी जड भावना असावी किंवा तिला काळ्या रंगातले सौंदर्य दिसत असावे. त्यामागचे कारण समजून घ्यायला तिच्यासोबत बसा, तिला बोलू द्या; मात्र रंग बदलण्याचा आग्रह करू नका.

अनेक पालकांच्या मनात एक मोठा गैरसमज असतो, तो म्हणजे ‘सुंदर (हुबेहूब) चित्र म्हणजे चांगलं चित्र’. पण मुलांच्या कला-विकासात पहिल्या टप्प्यावर चित्रात विस्कळीतपणा असणे हेच नैसर्गिक आहे. रेषा चुकतात, रंग बाहेर जातात, प्राणी उलटे दिसतात; पण त्या बघण्यामध्ये त्याच्या कल्पनेची शोधयात्रा असते. जगातील सर्व महान कलाकारांनीही आपल्या बालपणी अगदी अशीच चित्रे काढली. आज आपण ज्या महाग कलाकृती बघतो, त्यांचे कौतुक ऐकतो, त्या मोठ्यांना एके काळी चुकीच्या वाटल्या होत्या. म्हणून या लेख-मालिकेत एक गोष्ट मी सतत सांगितली. मुलांना ‘सुंदर चित्र काढ’ म्हणण्यापेक्षा ‘जे वाटतंय ते काढ’ म्हणा.

एका पालकाचा प्रश्न होता : “माझा मुलगा जे जे बघतो तेच हुबेहूब काढतो. ही नक्कल आहे का?” निश्चितच नाही. हे निरीक्षणशक्तीचे सामर्थ्य आहे. निरीक्षण ही कलेची सर्वात पहिली पायरी आहे. आज मूल निरीक्षण करायला शिकले, उद्या कल्पना करायला शिकेल आणि मग परवा त्या पायावर सर्जनशीलता उभी राहते.

मोठ्यांना जे बघणे साधे वाटते, ते मूल वेगवेगळ्या वाटांनी पाहत असते. फूल काढताना ते पाकळ्यांमधला प्रकाश बघते, झाड काढताना वाऱ्याची दिशा लक्षात ठेवते, चेहरा काढताना हसणे लक्षात ठेवते… ही लेखमाला सुरू झाल्यापासून अनेक पालकांनी मान्य केले, की मुलांच्या कलेकडे ते गुणांचा मापदंड लावून पाहत होते. त्यापेक्षा माझे मूल आनंदाने चित्र काढायला बसते का, स्वतःची कल्पना वापरतेय का, चुका झाल्या तरी पुन्हा प्रयत्न करतेय का, ‘माझं चित्र चुकत नाही’ असा त्याला आत्मविश्वास आहे का, ह्या साऱ्या प्रश्नांची उत्तरे जोपर्यंत ‘होय’ आहेत, तोपर्यंत आश्वस्त असा, की तुम्ही त्याला त्याच्या कलाप्रवासात चांगली सोबत करत आहात. कलेला जागा मिळाली, की मुले फक्त रंगात नाही, तर मनानेही भरारी घेतात. या दोन्ही जागा पालक म्हणून तुम्ही देणार आहात. चित्र काढताना चित्र किंवा छोटा चित्रकार गोंधळलेला दिसला किंवा चित्र बिघडताना दिसले, तरी काहीच करू नका. चित्र बिघडू दे. त्याची मनःस्थिती बिघडू दे. कारण ‘बिघडणे’ हाच पहिला शिक्षक असतो. चित्र खराब झाले, की प्रथम मूल निराश होते, मग दुसरे चित्र सुरू करते, आणि पुढच्या वेळी ते स्वतःहून अधिक काळजी घेऊ लागते. मुलांसाठी कलेची पहिली ओळख ही ‘मुक्तपणा देणारी गोष्ट’ अशी असावी; ‘दडपणाची जागा’ म्हणून नाही.

या लेखमालेचा सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष असाही आहे, की मुलांची कला समजण्यासाठी आपल्याला त्यांचे ‘उत्तर’ ऐकायला हवे, त्यांचे चित्र नव्हे.

आज तुम्ही मुलाला चित्र काढायला मोकळे सोडले, तर उद्या तो जगाकडे वेगळ्या नजरेने पाहील. कदाचित चित्रकार होईल किंवा वैज्ञानिक किंवा अगदी साधे, सुंदर माणूस. विज्ञान शिकवता येते, गणित शिकवता येते… पण कल्पनाशक्ती बांधता येत नाही. ती व्यक्तीला मुक्त करते. या मालिकेतून मी फक्त हेच सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. लक्षात ठेवा, तुम्ही मुलांच्या हातात पेन्सिल चित्र काढायला देत नाही आहात, तर त्यांना त्यांचे जग तयार करायला शिकवत आहात.

धन्यवाद!

लेख ८ / १४

प्रेम म्हंजे?

५ मिनिटं वाचन

लॅडन लष्करी ह्या मुलीचा ‘व्हॉट डज लव मीन?’ हा लेख मध्यंतरी माझ्या वाचण्यात आला. चार ते आठ वर्षे वयाच्या मुलांबाबत केलेल्या सर्वेक्षणावर हा लेख आधारलेला आहे. अर्थात, हे सर्वेक्षण परदेशात केलेले असल्यामुळे मुलांची काही उत्तरे आपल्या परिप्रेक्ष्याच्या बाहेरची आहेत. ह्या वयोगटातल्या मुलांना एक प्रश्न विचारण्यात आला होता – ‘प्रेम म्हणजे तुला काय वाटते?’ यावर मुलांची उत्तरे, त्यांचा प्रतिसाद थक्क करणारा होता. आपण कल्पना करू शकू त्यापेक्षा त्यांची उत्तरे खूपच व्यापक आणि सखोल होती. एवढ्या लहान वयातली त्यांची समज, प्रेमाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन सुखावणारा आहे.

आठ वर्षांच्या रिबेकाला हा प्रश्न विचारल्यावर ती म्हणाली, “माझ्या आजीला संधिवात झाल्यामुळे तिला खाली वाकून पायाच्या नखांना नेलपॉलिश लावता येईना. माझ्या आजोबांनाही खरे म्हणजे संधिवात आहे. त्यामुळे त्यांचे हात जखडलेले असतात, तरीही आजीला आवडते म्हणून ते तिला दरवेळी नेलपॉलिश लावून देतात. हे आहे प्रेम!” कौतुक वाटले ना रिबेकाचे उत्तर वाचून? ‘या मुलांना काय कळणार प्रेम म्हणजे काय ते?’ हे वाक्य आपण घासून घासून किती गुळगुळीत करून टाकले आहे.

आता चार वर्षांचा बिली काय म्हणतोय बघा. “तुमच्यावर प्रेम करणारी व्यक्ती तुमचे नाव वेगळेच उच्चारते. तुम्हाला कळतेच की ह्यांच्याकडे आपले नाव सुरक्षित आहे.”

“तुम्ही दमले भागलेले असताना तुम्हाला हसवते ते प्रेम!” चार वर्षांची टेरी.

डॅनी आहे सात वर्षांचा. त्याचे उत्तर ऐकून तुम्ही थक्क व्हाल. तो म्हणतो, “माझी आई माझ्या बाबासाठी कॉफी करते आणि ती चांगली झाली आहे न याची खात्री करण्यासाठी बाबाला देण्याआधी प्रेमाने एक घोट स्वतः पिऊन बघते.”

बॉबीदेखील सात वर्षांचाच आहे. त्याचीही प्रेमाची कल्पना वस्तूंच्या पलीकडची आहे. तो म्हणतो, “ख्रिसमसच्या दिवशी तुम्ही मिळालेल्या भेटींमध्येच गुंतून न पडता खोलीत आजूबाजूला काय चाललेले आहे याकडे जरा कान दिलात, तर तिथे तुम्हाला प्रेम दिसेल.” केवढी परिपक्वता आहे एवढ्याशा चिमुरड्याकडे.

आजच्या जागतिक अशांततेच्या, जागोजागी त्वेषाने आणि हिरिरीने लढल्या जाणाऱ्या युद्धांच्या पार्श्वभूमीवर ‘प्रेम म्हणजे काय?’ या प्रश्नाला सहा वर्षांच्या निक्काने दिलेले उत्तर जीव ओवाळून टाकावा असेच आहे. अशा लाखो-कोटी निक्कांची आज पृथ्वीला गरज आहे. तो म्हणतो, “प्रेमाचा अर्थ तुम्हाला अधिक चांगला समजून घ्यावासा वाटत असेल, तर त्याची सुरुवात तुम्ही तुमच्या नावडत्या मित्रापासून करा.”

सात वर्षांच्या नोएलच्या मते प्रेम म्हणजे समजा तुम्ही एखाद्या मुलाला म्हटले, की तुझा शर्ट मस्त आहे, मला आवडला, आणि मग तो रोज तोच शर्ट घालून येऊ लागतो… किती गोड कल्पना आहे प्रेमाची.

आठ वर्षांची छोटुकली सिंडी प्रेमाचा तिला कळलेला अर्थ सांगते. “एका कार्यक्रमात मी पियानो वाजवणार होते. मी स्टेजवर गेले पण समोर एवढे लोक बघून मी तर अगदी घाबरूनच गेले. सगळे आपले माझ्याकडेच टक लावून पाहताहेत! पण माझा बाबा मात्र हसऱ्या चेहऱ्याने माझ्याकडे बघत होता, लाटेसारखे आपले हात हलवत होता. एवढ्या माणसांमध्ये तो एकटाच हे करत होता. माझी भीती कुठच्या कुठे पळून गेली.”

“चिकन केले की आई त्यातला सर्वात चांगला तुकडा बाबाला देते प्रेमाने”, पाच वर्षांची चिमुरडी एलन म्हणाली.

सात वर्षांच्या ख्रिसला आईचे बाबाबद्दलचे प्रेम जाणवते. तो म्हणाला, “बाबा बाहेरून येतो तेव्हा त्याचे कपडे घामेजलेले, चुरगळलेले असतात; पण तरी आई बाबाला म्हणते की तो रॉबर्ट रेडफॉर्ड ह्या हिरोपेक्षाही हॅन्डसम आहे. तेव्हा ती त्याच्यावर किती प्रेम करते हे मला कळतं.”

चार वर्षांच्या छोट्याशा मेरीचे आपल्या कुत्र्याच्या पिल्लावर फार प्रेम आहे. त्याचेही तिच्यावर प्रेम आहे आणि मेरीला ते कळते. ती म्हणते, “दिवसभर पिल्लूला घरात एकटं सोडून गेलं, तरी घरी आल्यावर ते प्रेमानं माझा चेहरा चाटायला लागतं. त्याचं माझ्यावर खूप प्रेम आहे.”

चार वर्षांच्या लॉरेनची प्रेमाची व्याख्या वाचून आपल्याला हसू फुटते आणि त्याचा निरागसपणा पाहून मन भरूनही येते. तो म्हणतो, “माझ्या मोठ्या बहिणीचं माझ्यावर खूप प्रेम आहे. आपले सगळे जुने कपडे ती मला देऊन टाकते. त्यामुळे तिला बाजारात जाऊन नवीन कपडे आणावे लागतात.”

केरन सात वर्षांची आहे. तिला कळलेला प्रेमाचा अर्थ एखाद्या कवीमनालाच सुचणे शक्य आहे. ती म्हणते तुम्ही दुसऱ्यावर प्रेम करता तेव्हा तुमच्या पापण्यांची उघडझाप होत असते आणि छोट्या छोट्या चांदण्या तुमच्यामधून बाहेर पडतात.

जेसिका फक्त आठ वर्षांची आहे. तिने काय सांगितले पाहा. “तुम्हाला मनापासून तसं वाटल्याशिवाय कुणालाही आय लव यू म्हणू नका. मात्र खरंच तसं वाटत असेल, तर ते पुन्हापुन्हा म्हटलं पाहिजे. लोक विसरून जातात नाहीतर.”

या सर्वेक्षणातला शेवटचा किस्सा अचंबित करणारा आहे. लेखक, व्याख्याता लिओ बुस्कॅलिया यांनी हा किस्सा सांगितला. ते एकदा एका स्पर्धेसाठी परीक्षक म्हणून गेले होते. स्पर्धेत भाग घेतलेल्या मुलांमधून सर्वात सहृदय मूल शोधून काढणे हा त्या स्पर्धेचा उद्देश होता. पण सहृदयता वयावर अवलंबून नसते हेच ह्या निकालाने सिद्ध केले. कारण स्पर्धेत विजयी ठरलेल्या मुलाचे वय होते अवघे चार वर्षे. झाले असे, की त्या मुलाच्या शेजारी एक काका-काकू राहायचे. या मुलाची त्यांच्याकडे दिवसातून किमान एक फेरी ठरलेली असायची. मधल्या काळात काकू अचानक वारल्या. काकांना रडताना पाहून हा मुलगा शांतपणे त्यांच्या मांडीवर जाऊन बसला. नंतर त्याच्या आईने त्याला विचारले, की तू त्यांच्याशी काय बोललास? मुलगा म्हणाला, “काही नाही ग, मी फक्त त्यांना रडताना सोबत केली. I just helped him cry.” एवढ्या लहान वयात ही समज!

‘माझे तुझ्यावर प्रेम आहे’ असे समोरच्याला उघड उघड शब्दांमध्ये निःसंकोचपणे म्हणणे आपल्याला जरा जडच जाते. आणि कुठल्याही नात्याला ते लागू आहे. आपल्याकडे ना आईबाप आपल्या मुलांना तसे सांगत, ना मुले आपल्या आईवडिलांना. बाकी भाऊ, बहीण, काका, मामा, आत्या, मावशी… कोणी कोणावरचे प्रेम शब्दांनी व्यक्त करायला जात नाही. बोलून कशाला दाखवायला हवे असा आपला मराठी खाक्या.

या मुलांची उत्तरे वाचल्यावर वाटले, एवढ्या कमी वयात प्रेम ही भावना, तिचा अर्थ त्यांना कसा कळला असेल? काही एक विचार केल्यानंतर वाटले, ज्यांनी आयुष्यात निखळ प्रेमाचा स्वतः अनुभव घेतला असेल त्यांना न शिकवताच ही गोष्ट आपोआप कळत असणार. पण मग मोठेपणी प्रेमाबद्दलची समज संकुचित का होत जाते?

म्हणजे समज आणि वय यांचे प्रमाण व्यस्त असते की काय?

लेख ९ / १४

धडपडतं आईपण

४ मिनिटं वाचन

१. लेकीचा बुटात पाय घालण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. ती बूट उलटे घालते आहे हे लक्षात येताच, “अग बाळा तू बूट उलटे घालते आहेस. असे नाही घालायचे.”

२. लेक एका भांड्यातून दुसऱ्या भांड्यात पाणी ओतते आहे. जरा कुठे पाणी आजूबाजूला सांडलं आणि तिचे कपडे ओले होताहेत असं दिसताच, “माऊ पाणी खाली सांडतंय, कपडे ओले होतायत. नीट ओत.”

३. पोळपाटावर कणीक ठेवून लेक तिला जमेल तसं त्यावरून लाटणं फिरवतेय असं दिसताच, “अग अशी नाही करायची पोळी. थांब मी करून देते.”

प्रसंगांचा दुसरा संच –

१. लेक स्वतःच्या हातानं खायला शिकली तेव्हा ताटातला निम्मा वरणभात पोटात जायचा आणि निम्मा तिच्या अंगावरून ओघळत असायचा. सारा संयम एकवटून, परिस्थिती ‘करेक्ट’ न करता आम्ही तिथं बघत बसायचो.

२. लेकीला नवीन खेळ आणून दिला. पुढचा अर्धा तास ती तो कसा खेळता येईल हे तिचं तिचं समजून घेत होती. आम्हीही तिला काहीही न सुचवता फक्त बघत बसलो होतो.

३. परवा लेक तिचे कपडे कपाटात ठेवत होती (मोठ्यांच्या भाषेत कोंबत होती!). काहीही न बोलता आम्ही तिच्याकडे फक्त बघत बसलो होतो.

आमच्या घरात आम्ही मोठे चार आणि आमची २ वर्षांची लेक एवढी माणसं आहोत. वर दिलेल्या दोन्ही संचांतले प्रसंग घरात आलटून पालटून घडत राहतात.

मूल आहे तसं त्याला असू द्यायचं, ते जे करतंय ते त्याला त्याच्या पद्धतीनं करू द्यायचं हे तत्त्वज्ञान ऐकलं आहे; मात्र आजूबाजूला कधीच ते प्रत्यक्षात येताना बघायला मिळालेलं नाहीये. उलट मूल दिसलं की ‘दे सल्ले’, ‘कर करेक्ट!’ हेच बघितलंय आणि अनुभवलंही आहे. त्यामुळे मुलाचं किती नुकसान होतंय हे इतका काळ खरं तर लक्षातच आलं नाही. आता स्वतःचं मूल सतत समोर असतं तेव्हा हे सगळं जवळून अनुभवायला मिळतंय.

यातही एक गंमत आहे. आपण मोठे म्हणून मुलाला ‘असू’ देतोय; त्यात पुन्हा कुठेतरी ‘देणं’ आलंच! प्रत्यक्षात मूल ‘असण्याचा’ स्वीकार हवा म्हणजे त्यात ‘देणारं’ आणि ‘कुणीतरी’ राहत नाहीत.

लेक एखादी गोष्ट करत असताना जेव्हा जेव्हा आम्ही तिचं ‘असणं’ स्वीकारलंय आणि आम्ही फक्त बघत बसलोय, तेव्हा तेव्हा तो आमच्यासाठी अत्यंत आनंददायी अनुभव ठरलाय. त्यातून आम्हालाच आमची लेक नव्यानं कळत जातेय.

अर्थात, इतकं सोपं असतं का मूल आहे तसं त्याला ‘असू देणं’? सॉरी सॉरी… मला ‘त्याचं तसं असणं’ स्वीकारणं म्हणायचं होतं. एक आई म्हणून माझ्यासाठी ते नक्कीच सोपं नाहीये. एखादी गोष्ट ते आपल्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीनं करत असेल, तर त्याला ती गोष्ट नीट करण्यासाठी मदत करण्यामागे वाईट हेतू कुणाचाच नसतो. ‘मुलाला त्वरित मदत करणं’ हे मुळात माझ्या डीएनए मध्येच मुरलेलं आहे, हे स्वतःचा आईपणाचा प्रवास सुरू झाल्यावर माझ्या लक्षात आलं. आणि त्यामुळे ते माझ्या असण्याचाच अविभाज्य भाग होऊन बसतं. तसं करणं ही माझी जबाबदारी आहे असंच वाटायला लागतं आणि मग माझ्याही नकळत सुरू होतो मुलाला सतत त्वरित मदत करण्याचा प्रवास!

ह्या साऱ्याचा काय परिणाम होतो?

त्यातून मूल जे शिकणार असतं ते राहूनच जातं. लेकीची चिडचिड होते ती वेगळीच. कधीकधी ती ‘मला माझं माझं करू दे’ असं आम्हाला ठणकावून सांगते. प्रत्येक गोष्ट करण्याचे तिचे कष्ट कमी करण्यात आपण काय मिळवत असतो, तर तिला मदत केलीय असं आपलं समाधान; दुसरं काहीही नाही. मात्र ह्यात तिचं तिचं ‘असणं’ हरवून जातंय.

अर्थात, मुलाचं ‘असणं’ स्वीकारणं हे प्रत्येकच गोष्टीत लागू पडत नाही; पण तो धागा या लेखात मी मुद्दाम टाळलाय कारण मूल ‘असण्याच्या’ प्रक्रियेत स्वतःच्याही नकळत आपण खूप अतिक्रमण करत असतो. हां, पण काही अपघात होणार नाही ह्याची काळजी घ्यायलाच हवी.

मुलाचं ‘असणं’ इतकं आनंददायक असतं, तर पालक म्हणून ते स्वीकारणं आपल्याला कठीण का जातं याचा खोलवर विचार केल्यावर मुलाला आपलं आपण काही करू देणं आपल्याला न जमणं हेच आपल्या डीएनए मध्ये शिरलंय हे प्रकर्षानं लक्षात आलं. मग मात्र ठरवून स्वतःच्याच धारणा तोडण्याचा, ‘अनलर्निंग’चा प्रवास सुरू केला. तो मुळीच सोपा नव्हता. एखादी गोष्ट करण्यासाठी आपलं मूल प्रयत्नांची पराकाष्ठा करत असताना, आपण त्याचं काम सोपं न करता फक्त बघत बसावं… हे दर वेळी स्वतःला सांगावं लागतं. ती गोष्ट करताना माझी लेक त्यातून आनंद घेत असते आणि मी मात्र तिच्याकडे बिच्चारी होऊन बघत राहते.

ही तारेवरची कसरत आहे खरी; पण ती प्रयत्न करत असताना मी अनुभवलेला आनंद, लेकीच्या चेहऱ्यावरचा आनंद, तिचं कधी ‘मला हे जमत नाहीये, मदत कर ना’ म्हणणं आणि तिला हवी तेवढीच (त्यापुढे नाही) मदत करून मी लगेच बाजूला होणं हे मी आता ठरवून करायला लागली आहे. पहिल्या संचांतले प्रसंग कमीतकमी घडावेत आणि दुसऱ्या संचांतल्या प्रसंगांमध्ये सहजता यावी ह्यासाठी धडपड चाललेली आहे. ही वाट निसरडी खरी; कधीकधी माझा पाय निसटतो; पण मग मी स्वतःला आठवणही करून देत असते, की ‘माझं असणं’ जसं मला हवंय तसंच ‘तिचं असणं’ तिलाही हवंय! मग मात्र एकमेकींचा ‘असण्याचा – असू देण्याचा’ प्रवास बहारीचा होतो.

लेख १० / १४

निखळ झऱ्यातलं निरभ्र आकाश…

३ मिनिटं वाचन

शोभा भागवत यांनी बालसंगोपनाच्या क्षेत्रात अत्यंत मूलभूत असं काम केलेलं आहे. ‘मूल नावाचं सुंदर कोडं’पासून ते ‘गारांचा पाऊस’पर्यंत त्यांनी लिहिलेली पुस्तकं असोत किंवा गिजुभाई बधेकांच्या ‘दिवास्वप्न’पासून ‘प्रिय बाई’सारख्या पुस्तकांचे त्यांनी केलेले अनुवाद असोत, गरवारे बालभवनच्या ‘कजा कजा मरू’ प्रकाशनाच्या वतीनं प्रकाशित केलेली पुस्तकं असोत… छोट्यांच्या विश्वातले अत्यंत महत्त्वाचे विषय शोभाताईंनी मराठी वाचकांसमोर आणले आहेत. 

‘गरवारे बालभवन’ संस्थेची उभारणी, अशा संस्था ठिकठिकाणी निर्माण व्हाव्यात यासाठी घेतलेले प्रशिक्षण-कार्यक्रम, आधीच्या काळात प्रौढ शिक्षणासाठी केलेलं काम, तरुणांना सहजीवनाचं महत्त्व सांगणाऱ्या ‘जीवनसाथ’ सारख्या संवादगटाची उभारणी असा सारा त्यांच्या कार्य-कर्तृत्वाचा पट आहे. त्यांतलं वैविध्य पाहिलं, तर लक्षात येतं, की शोभाताई सातत्यानं वेगवेगळे विषय मुळातून समजावून घेऊन त्यात काम करत राहिल्या.

अत्यंत समृद्ध आणि भावसंपन्न आयुष्य जगून २०२३ मध्ये शोभाताई आपल्यातून निघून गेल्या. त्यांच्या जाण्याला दोन वर्षं होत असताना त्यांच्या सुहृदांनी त्यांची आठवण चिरंतन ठेवण्याचा केलेला प्रयत्न म्हणजे ‘झऱ्यातलं आकाश’ हे पुस्तक.

अनेक अंगांनी समरसून जीवन जगलेल्या व्यक्तीचं ढोबळमानानं लिहिलेलं चरित्र किंवा आपल्या जवळच्या माणसाच्या आठवणी जागवण्यासाठी केलेली धडपड एवढंच या पुस्तकाचं मोल नाही, तर ज्या साक्षेपी वृत्तीनं शोभाताई जगल्या, जी जीवनदृष्टी त्यांनी आयुष्यभर जपली, विकसित करत नेली त्याचा अत्यंत मनापासून घेतलेला मागोवा म्हणजे हे पुस्तक आहे.

पुस्तकात तीन विभाग आहेत. २०१८ मध्ये समीर शिपूरकर यांनी घेतलेली शोभाताईंची प्रदीर्घ मुलाखत, शोभाताईंच्या कुटुंबातील सदस्यांनी जागवलेल्या त्यांच्या आठवणी आणि शोभाताईंच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग असणाऱ्या बालभवनमधील सहकाऱ्यांनी, तायांनी मांडलेला त्यांच्या आठवणींचा पट असं या पुस्तकाचं स्वरूप आहे.

मुलाखतीमधून शोभाताईंच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू समोर येतात. अगदी लहानपणापासून त्यांचं आपल्या मतांवर ठाम असणं, फक्त पत्रलेखनातून अनिलवर प्रेम करणं आणि अमेरिकेत जाऊन अत्यंत साध्या पद्धतीनं त्यांच्याशी लग्न करणं… सारंच थक्क करणारं. बरं हा काळ होता सत्तरच्या दशकातला. तेव्हा कोणी असा विचारही केला नसता. आपल्या गाडीनं अनिलसोबत पूर्ण युरोप ‘ड्राइव्ह’ करत फिरणं, पुढे भारतात येऊन भारतीय शिक्षण संस्था (आयआयइ) बरोबर प्रौढ-शिक्षणाचं काम करणं, कष्टकरी महिलांचे कष्ट समजून घेण्यासाठी डोक्यावर बारा विटांची चळत घेऊन चार मजले चढून जाणं, महत्त्वाची मूलभूत तत्त्वं शिकून घेताना लहान-मोठा असा वयाचा अडसर न मानणं… अशी त्यांची अनेक रूपं बघायला मिळतात. फक्त शोभाताईंचं जीवनच नाही, तर गरवारे बालभवनसारख्या अत्यंत मोलाचं काम करणाऱ्या संस्थेची उभारणी आणि विस्तार कसा झाला हे समजून घेण्यासाठी ही मुलाखत एक अत्यंत महत्त्वाचा दस्तावेज आहे.

दुसऱ्या भागात प्रामुख्यानं शोभाताईंची मुलं, भावंडं आणि भाचरांनी ताईंच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू उलगडून दाखवले आहेत. बरेचदा आपण आपल्या आयुष्यात जे निर्णय घेतो त्याच्या विरुद्ध निर्णय आपण मुलांच्या आयुष्यात घेण्याचा प्रयत्न करतो किंवा अनावश्यक पद्धतीनं त्यांच्या आयुष्यात ढवळाढवळ करत असतो. मुलांना वाढवताना, भाचरांना त्यांच्या आयुष्यात मदत करताना शोभाताईंनी ज्या प्रकारे लोकशाही मूल्यांचं पालन केलं, कोणत्याही टोकाला न जाता सुवर्णमध्य साधत दोन्ही पिढ्यांमधलं अंतर मिटवायचा जो आदर्श घालून दिला तो आमच्या आजच्या पालक-पिढीनं नीट शिकून घेण्यासारखा आहे.

‘मनसोक्त हुंदडण्यासाठी बालभवन’ या तिसऱ्या भागात डॉ. श्रीधर राजेपाठक, शामलाताई वनारसे, अरविंद गुप्ता, विदुला म्हैसकर अशा ज्येष्ठ तज्ज्ञ मंडळींपासून नितीन सातव वगैरे बालभवनच्या पहिल्या बॅचमधल्या मुलांची मनोगतं वाचायला मिळतात. शोभाताईंच्या आठवणींच्या निमितानं ‘बालभवन’ची बांधणी कशी झाली, संस्थेचं वेगळेपण कशात आहे, इतर संस्थांची बांधणी होण्यासाठी बालभवननं सातत्यानं घेतलेले प्रशिक्षण-कार्यक्रम ह्या साऱ्यात शोभाताईंचं योगदान अधोरेखित होतं.

आपल्या तत्त्वांवर पूर्ण विश्वास ठेवून आणि आयुष्यभर शिकती राहून व्यक्ती स्वतःला एखाद्या क्षेत्रात झोकून देते तेव्हाच ‘बालभवन’सारख्या संकल्पना संस्थेचं रूप घेतात. आणि अशा संस्था उभारण्यासाठी शोभाताईंसारख्या माणसांचं ‘असणं’ आपल्या सगळ्या पिढ्यांसाठी किती महत्त्वाचं आहे हे नेटकेपणानं मांडण्याचा प्रयत्न म्हणजे ‘झऱ्यातलं आकाश’ हे पुस्तक. अंजली मुळे यांनी या पुस्तकाचं संपादन केलेलं असून, अमलताश बुक्स या प्रकाशन संस्थेचे सुश्रुत कुलकर्णी यांनी पुस्तकाची देखणी निर्मिती केलेली आहे. एमकेसीएल चे मुख्य मार्गदर्शक विवेक सावंत यांनी लिहिलेली पुस्तकाची प्रस्तावनाही वाचनीय झालेली आहे.

बालशिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत असणाऱ्या प्रत्येकानं, आपल्या मुलांवर विश्वास ठेवून त्यांना वाढवू पाहणाऱ्या प्रत्येक पालकानं आणि येणाऱ्या पिढ्यांसाठी नव्या व्यवस्था निर्माण करू पाहणाऱ्या प्रत्येक प्रशासकानं आवर्जून वाचायलाच हवं असं हे पुस्तक आहे.

पुस्तक विकत घेण्यासाठी खालील क्रमांकांवर संपर्क साधा –

गरवारे बालभवन

+९१ ७३९१० ०६९२०

अमलताश बुक्स

+९१ ७९७२८ २९१६५

लेख ११ / १४

आपापलं असणं

५ मिनिटं वाचन

नशिबानं असं घडलंय, की इयत्ता पहिलीपासून ते एम.एस.सी.पर्यंतचे विद्यार्थी आणि शिक्षक/दादा/ताई अशा एका विस्तृत शैक्षणिक गटाच्या मी संपर्कात येत असते, त्यांच्यासोबत वेगवेगळे प्रकल्प करत असते. हे प्रकल्प बरेचदा मुलांच्या अनुभवविश्वातले असतात. रोजच्या जगण्यात जे घडतं त्यातलं काहीतरी उकल करून बघणं आणि त्याद्वारे आपसूकच गणित-विज्ञान-इतिहास-भूगोल-कला-भाषा वगैरे ‘वेगवेगळ्या’ विषयांची एकत्रित प्रचिती घेणं, असा काहीसा हा प्रयत्न असतो. ह्याला मी ‘रिलेटेबल एज्युकेशन’ (relatable education) म्हणते. कितीही अनुभवविश्वातली असली, तरी ‘चला मुलांनो आज पाहूया…’ ही आपण त्यांच्यासाठी रचलेली चौकटच. म्हणजे ‘मुलांना आपापलं असू दे, शोधू दे, समजू दे’ पेक्षा कृत्रिमच. त्यामुळे, ह्या कृत्रिम चौकटीत राहून मुलांना त्यातल्या त्यात आपापलं असू देण्याचा फुटकळ प्रयत्न कसा दिसतो ते सांगण्याचा हा प्रपंच आहे, हे अगोदरच मान्य करायला हवं!

एक जरा सर्वसाधारण, ढोबळ, शहरापुरता ठोकताळा मांडायला हवा – पहिलीपासून ते एम.एस.सी.च्या वयापर्यंत आणि त्यापुढेही, कुतूहल आणि उत्साहाची जागा हळूहळू लाज आणि आळसानं घेतलेली दिसते. एकूणातच, काहीतरी समजून घेण्यासाठी बौद्धिक, मानसिक आणि शारीरिक कष्ट सोसावे लागतात हे लक्षात ठेवणं वयानुरूप, आपल्या देशातल्या मुख्य प्रवाहातल्या शैक्षणिक अनुभवांनुरूप आणि जगातल्या तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीनुरूप अवघड होत गेलं असावं. त्यामुळे कॉलेजवयीन आणि त्यापुढील विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत ‘अरे ह्यांना असू काय द्यायचंय! ह्यांना गदागदा हलवून जागं करायला हवंय!’ अशी प्रबळ इच्छा ‘हाडाच्या शिक्षकी’ डोक्यात येणं स्वाभाविक आहे. पण त्यातच अडकून राहिलो तर गदागदा हलवणं महत्त्वाचं होऊन जाईल, शिकणं कदाचित राहून जाईल. ‘आपापलं असणं-शोधणं-समजणं’ ही शिकण्याची उत्तम प्रक्रिया आहे हे मान्य असेल, तर मग ह्या तरुण मुलांची ‘आपापलं असण्याची’च क्षमता कमी झाली आहे ह्याबद्दल, आधी थोडं थांबून, जरा नीट घाबरूया तरी!

साधारण भारतीय शहरी कॉलेजवयीन मूल लक्षात घेतलं, तर ‘एखाद्या प्रश्नासोबत जगण्याची’ त्याच्या आईवडिलांचीच क्षमता जवळजवळ शून्य झाली होती; त्याच्या जन्माच्या अगोदरच! प्रश्न पडला की उत्तर ‘गूगल’ करायचं हे आता गेली २०-२५ वर्षं अंगवळणी पडलेला नागरी समाज आहोत आपण. ह्या पिढीची मुलं म्हणजे ‘आपापलं शोधणं’ ही पायरी वगळून शिकलेल्या पिढीची पुढची पिढी. त्यातही, ‘आपापलं असण्या’चा अनुभवही त्यांना क्वचितच मिळालेला. त्यांच्यात ‘आपापलं असणं-शोधणं’ ह्या दोन्ही पायऱ्या वगळून समज तयार होताना दिसते. ती बरेचदा ‘आपापलं इंटरनेटसोबत असणं आणि समजल्यासारखं वाटणं’ ह्या प्रकारची वाटते. पण म्हणजे काय? त्यांना मुळात ‘आपापलं असणं’ म्हणजे काय हेच समजायला हवंय! कसं? ह्या मुलांचे ताई/ दादा/ शिक्षक, म्हणजे ‘आपापलं शोधणं’ ही पायरी वगळून शिकलेल्या पिढीतील लोक त्यांना समजवणार?

झालं घाबरून! पुढे? मी समजवणार असेन तर मलातर स्वतःकडेच आधी पाहावंसं वाटतं. माझ्यात किती बौद्धिक आळस भरलाय आणि तो कशामुळे, ह्याकडे पाहावंसं वाटतं. ते कसं करावं?

मला अतिशय आवडतं आणि उत्तम येतं असं काय काय आहे ते आधी पाहते – घरच्या कचऱ्याचं कंपोस्ट खत करणं, गणितातील काही संकल्पना, बागकाम, कोशिंबिरी करणं, आहार संयमन. हे सर्व मी कसं शिकले? कंपोस्ट करायला मी शिकले ते कंपोस्टर तयार करणाऱ्या एका कंपनीच्या वेबसाईटवरील माहितीपत्रकं वाचून आणि मग शेकडो वेळेला, गरजेनुसार, वेगवेगळ्या प्रकारे, करून बघत. कंपोस्ट भारी जमलं, की त्याचा आनंद घेत. ते कंपोस्ट घालून रोपांचं काय होतं हेही बघत. हवामानानुसार आणि कचऱ्यानुसार पाणी आणि ढवळणं कमी-जास्त करत. वर्षानुवर्षं करणं चालूच ठेवत. गणित मी कसं शिकले? उत्तम शिक्षक, पुस्तकं, खेळ, कोडी, व्हिडिओ, विद्यार्थी, सहकारी आणि काम मला नशिबानं मिळत राहिले आहेत. त्या सर्वांकडून मी भरपूर गणित शिकतेय. पण त्यातल्या ज्या कल्पना मला उत्तम येतात त्यांच्यावर मी खूप विचार, चर्चा, चित्र काढणं, पुनःपुन्हा वाचणं, जरा वेळानं विचार करणं, उदाहरणं सोडवणं, खऱ्या जगाशी जोडून पाहणं, अगदी लहान मुलाला समजावण्याचा प्रयत्न करून पाहणं, सराव वगैरे आपणहून केलं आहे, करत आहे. ‘माझं चुकलं’ आणि ‘मला हे अजूनही नीट येत नाहीये’ हे मान्य करण्याची सवय लावतेय. कंटाळा आला तरी करावंच लागेल अशा परिस्थिती / डेडलाईन्स निर्माण करतेय. ‘मला सगळे ढ ठरवतील’ची लाज कमी करायचा प्रयत्न करतेय. माझ्याहून जास्त येणाऱ्यांच्या संपर्कात राहतेय. खरंच भारी येणं / समजणं म्हणजे काय ह्याची सतत बदलणारी व्याख्या करत राहतेय. एखादी संकल्पना पुनःपुन्हा नव्यानं उमगल्यावर ‘अहाहा!’, ‘ओहोहो!’ करत आनंद-उड्या मारतेय! असंच काहीसं बागकाम, कोशिंबिरी वगैरेंबद्दल सांगता येईल मला.

गणित आणि कंपोस्टिंग शिकण्यात इंटरनेटसोबतच ‘आपापलं असणं-शोधणं-समजणं’ आहे असं दिसतंय. एकूणच वरची यादी पूर्ण केली तर आवडीच्या आणि चांगल्या प्रक्रारे येणाऱ्या गोष्टी शिकण्याची माझी प्रक्रिया मला नीट लिहून काढता येईल. मग जी गोष्ट मी नव्यानं शिकू पाहतेय पण जमत नाहीये, तिथे ह्या प्रक्रियेतलं सगळं काही करून झालं आहे का, हे प्रामाणिकपणे बघता येईल. कारण मुळात आपल्याला शिकण्याच्या प्रक्रियेत अडथळे कोणते-का-कसे येतात, ह्याकडे जायचंय. (माझ्यासमोरचं मूल नवीन काहीतरी शिकताना अडखळतंय ना, त्यामुळे त्याला अक्कल शिकवण्यापूर्वी नव्यानं काहीतरी शिकणाऱ्या माझी अक्कल आधी तपासून बघावी म्हणते!) उदाहरणार्थ, सध्या मला एक प्रकारचा व्यायाम शिकावा असं खूप वाटतं पण जमत नाहीये. गंमत म्हणजे, का जमत नाही ह्याची हजार कारणं मला देता येतात. (एकदम सेम-टू-सेम मुलांसारखं!) मी ऑनलाईन शिकण्याचा प्रयत्न केला आहे. भरपूर व्हिडिओ बघण्यात भरपूर वेळ घालवला-घालवत आहे. थोडक्यात ‘आपापलं इंटरनेटसोबत असणं आणि समजल्यासारखं वाटणं’ हा प्रकार करून झाला आहे! (पुढच्या पिढीतली नसले तरी त्यांच्या काळातच आहे ना मी! कालानुरूप सवयी लागल्याच!) कंपोस्ट करते तसं दररोज नेटानं तो व्यायाम करणं, त्यातून काय काय होतंय ह्याची अनुभूती घेत विचार करत पुढे जाणं, हे काही घडत नाहीये. तो व्यायाम करणारे दिसतात तसं एकदम पिळदार, ताकदवान आणि निरोगी शरीर माझंही असेल ही कल्पना मला अत्यंत आवडते! पण गणित शिकताना केलं तसं हा वर्षा-अखेरीस मिळेल असा भलामोठा आनंद रोजच्या छोट्या छोट्या आनंदांमध्ये मोडून मी घेतलाच नाहीये बहुतेक!

असं सगळं नीट समजून घेत घेत माझ्यात किती बौद्धिक आळस भरलाय आणि तो कशामुळे, ह्याकडे पाहता येतंय हळूहळू, नाही का? (तुम्हालाही सुचत असेल काहीतरी मला सांगायला तर पत्राद्वारे सुचवा नक्की! किंवा तुमच्या आयुष्यातलं असं काही दिसत असेल तरी सांगा!) ते नीट जमलं, की ह्या व्यायामप्रकाराच्या बाबतीत ‘आपापलं असणं-शोधणं-समजणं’ ह्यातल्या कुठल्या पायऱ्या वगळल्या जात होत्या ते समजेल. मग तो व्यायामप्रकार जमेल. मग ‘आपापलं असणं-शोधणं-समजणं’ ही प्रक्रिया कशी जमत नव्हती आणि काय काय केल्यावर ती थोडीफार जमली, हे नीट उमगेल. मग माझं ‘आपापलं असणं’ माझ्यातून मुलांपर्यंत पोचण्याची शक्यता निर्माण होईल.

त्यामुळे मग आता मला व्यायामप्रकार जमला तरच पुढची बडबड करेन मी!

लेख १२ / १४

मातीत रुजलेलं आभाळ – गोष्ट प्रगत शिक्षण संस्थेची

४ मिनिटं वाचन

फलटणची प्रगत शिक्षण संस्था (पीएसएस) आणि कमला निंबकर बालभवन वाचकांच्या परिचयाचं आहे. तिथल्या ‘अंकुरती साक्षरता’ या प्रकल्पाबद्दल पालकनीतीत वाचल्याचेसुद्धा आपल्याला आठवेल. प्रगत शिक्षण संस्थेला चाळीस वर्षे पूर्ण झाली, त्या निमित्ताने संस्थेचा इतिहास… ती कशी सुरू झाली, तेव्हाचा काळ, कामे कशी उभी राहिली, त्यामागची भूमिका, आलेल्या अडचणी, त्यावर केलेली मात आणि उभे राहिलेले काम या सगळ्याची कथा सांगणारे ‘मातीत रुजलेलं आभाळ’ हे छानसे पुस्तक नुकतेच प्रकाशित झाले. त्या पुस्तकाबद्दल…

प्रगत शिक्षण संस्थेच्या एक संस्थापक – मॅक्सीनमावशी यांनी संस्थेची हिस्ट्री – हिज स्टोरी – त्याची कथा सांगायला सुरुवात केली आहे. त्यांनीच म्हटल्याप्रमाणे संस्थेचा जन्म हा काही एका विशिष्ट मुहूर्तावर एका क्षणी होत नसतो. त्याला काही व्यक्ती, घटना, परिस्थिती यांचा संदर्भ असतो. त्यांनी लिहिलेला हा भाग वाचताना, त्यांनी इंग्रजीत लिहिलेल्याचा अनुवाद करताना मला सारखी संपादकीय कात्री चालवण्याचा मोह होई. फलटणची भाषा, तिथली महानुभावी परंपरा, पंढरपूरची वारी, ज्ञानोबा तुकोबांनी संस्कृतमधलं ज्ञान मराठीत आणून जनसामान्यांना उपलब्ध करणं, त्याला झालेला ब्राह्मणांचा विरोध… तरीही ज्ञानोबांनी सर्वजणांसाठी मागितलेलं पसायदान या सगळ्यांचा मावशींनी उल्लेख केलेला आहे. माझ्या सारखं मनात येई… प्रगत शिक्षण संस्थेचा इतिहास आहे ना? मग फलटणचा, महाराष्ट्राचा इतिहास कशाला सांगताहेत ह्या?

मग हळूहळू माझ्या लक्षात आलं, मावशींचा सगळा जीवच त्या मराठी भाषेत, फलटणच्या मातीत रुजलेला आहे. ज्या समाजासाठी त्या बोलत आहेत, ज्या मुलांसाठी त्यांना अपार आपलेपणा वाटतो आहे त्या साऱ्यांचीच तर ही कथा आहे… हर स्टोरी! मग मला ते सगळे तपशील अर्थपूर्ण वाटायला लागले.

या मुलांनी लिहायला वाचायला शिकायला हवं हा त्यांचा ध्यास होता. आधी शाळेबाहेरच्या मुलांसाठी त्यांनी वर्ग सुरू केला; घरी, कुणाच्या अंगणात, धर्मशाळेत. त्या मुलांना असलेल्या अडचणी, त्यांच्या पालकांचे प्रश्न, त्यांच्याशी बाकी समाज कसा वागतो… सारं समजावून घेऊन त्या मुलांसाठी उभ्या राहिल्या. आसपासच्या सर्व सुहृदांची त्यासाठी मदत घेतली. मग पोलीस, तहसीलदार, रिमांड होम… लागेल तिथे चकरा मारल्या, मिळेल त्यांची मदत घेतली; पण थांबल्या नाहीत. मग हळूहळू मदत करणाऱ्यांची, शिक्षक कार्यकर्त्यांची फळी उभी राहिली.

वंचित घरातल्याच नाही तर सधन घरातल्या मुलांनाही त्यांचं ‘मन न मोडणारी शाळा’ मिळायला हवी, ती नव्यानंच उभी करायला लागेल, हे लक्षात आलं, तेव्हा त्यांनी तीही सुरू केली. निंबकर कुटुंबीय साथ द्यायला होतेच आणि मंजिरी निंबकर तर जोडीनं काम करायलाच आल्या. ह्या पुस्तकात मॅक्सीनमावशींसह मंजिरी निंबकर आणि मधुरा राजवंशी (म्हणजे निंबकर घराची तिसरी पिढी), शिवाय शाळतले सगळे सहकारीही आहेत.

या सर्वांनी केलेले प्रयोग, उपक्रम, मुलांना काय आवडतं आणि त्यांना काय करता आलं पाहिजे याचा प्रत्येक टप्प्यावर विचार करत करत त्यांनी वाचकांनाही नवीन क्षितिजं दाखवली आहेत.

मुख्य म्हणजे हे सगळं या पुस्तकात अगदी नेटकेपणानं आणि तपशिलात वाचायला मिळतं; इतकं की ‘आपणही हे करून पाहायला हवं’ असा मोह पडतोच. मंजिरी निंबकरांनी क.निं.बा. (कमला निंबकर बालभवन) मध्ये राबवलेले उपक्रम त्या त्या शिक्षकांसह इथे मांडलेले आहेत. शाळेत मुलांसाठी राबवलेले आणि शिक्षकांनी स्वतःच्या शिकवण्यामध्ये करून पाहिलेले प्रयोगदेखील. उदा. वर्गात कविता व्याख्यान पद्धतीनं शिकवणं आणि मुलांना वाचनालयात जाऊन, नाट्यीकरण, सादरीकरण करून आपलं आपण शिकायला प्रवृत्त करणं. या दोन्ही पद्धतीतून मुलांच्या शिकण्यामध्ये घडणारा फरक व्यवस्थित चाचण्या घेऊन, नोंदी ठेवून मांडलेला आहे. असे उपक्रम जवळजवळ प्रत्येक विषयासाठी आहेत. भाषा, कला, गणित, इ. भू. ना., व्याकरणदेखील!

मुलांनी केलेले प्रकल्पही असंख्य! ते मुलांना आपले वाटावेत म्हणून विषय ठरवतानाच त्यांच्याशी केलेल्या चर्चा, शिक्षकांनी मुलांसोबत राहून घेतलेला सहभाग, मुलांसह स्वतःचं केलेलं मूल्यमापन… किती वैशिष्ट्यं सांगावीत!

मुलांना जसा अवकाश, प्रोत्साहन, मार्गदर्शन, स्वातंत्र्य मिळायला हवं, तसाच त्यांच्या भाषेला स्वीकार सन्मान मिळायला हवा असं त्या म्हणतात. शिक्षकांनी व्यावसायिक आणि दर्जेदार काम करण्यासाठी त्यांनाही शिक्षण-व्यवस्थेनं मार्गदर्शन, प्रोत्साहन, स्वातंत्र्य आणि आदर द्यायला हवा असा निष्कर्ष त्यांनी पुढे एके ठिकाणी काढला आहे. मला विशेष या गोष्टीचं वाटतं आहे, की शाळेचं काम बघणारी पुढची नवीन पिढी – ज्यात शाळेचे विद्यार्थीदेखील आहेत – त्यांनीही शाळेची ध्येय-संकल्पना अंगात मुरवून पुढची वाटचाल चालू ठेवलेली आहे.

शाळेच्या प्रकल्पांच्या सूत्रकल्पना ठरवताना त्यांनी आसपासचा, वर्तमानाचा संदर्भ घेत, मुलांच्या इच्छांना मार्ग देत माध्यमं ठरवली. अनेक आजी-माजी विद्यार्थी आणि शिक्षक यांनीही लेख लिहून या कथेला पूर्ण आकार दिला आहे.

नवी शाळा सुरू करतानाच संस्थापक गटानं ठरवलं होतं, की या प्रवासात हाती आलेलं नवनीत फक्त आपल्यापुरतं राखून ठेवायचं नाही. त्यामुळे शिक्षण परिणामकारक होण्यासाठी जे मार्ग, प्रक्रिया हाती आले, ते सारं जिल्हा परिषद, नगर परिषद व इतर शाळांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी पीएसएसनं शिक्षक-प्रशिक्षणं घेतली आहेत, घेत आहेत; मग ती प्रगत वाचन पद्धती असेल, अंकुरती साक्षरता असेल, गावागावात वाचनालयं सुरू करण्याची आणि ती आनंदाची वाचनवाट चालवणारा प्रकल्प असेल किंवा महाराष्ट्रभरच्या मित्रमंडळींचं पुस्तकांशी मैत्र जुळावं म्हणून केलेली ‘पुस्तकमैत्री’ असेल. हा सगळा समृद्ध आणि उल्हासाचा पैस पाहण्यासाठी हे पुस्तक जरूर जरूर वाचा.

मुलांना मातीचा घडा किंवा वृक्षाचं रोप अशा उपमा आपण देत नाही. मुलांच्या क्षमतेला, असण्याला, वाढण्याला स्वातंत्र्याला त्यात जागा नसते. हे आपल्या मातीत रुजलेलं आभाळ तर मुलांचं संगोपन करण्याच्या अमर्याद शक्यता सामावणारं आहे!

मातीत रुजलेलं आभाळ: गोष्ट प्रगत शिक्षण संस्थेची

लेखन: मॅक्सीन बर्नसन, मंजिरी निंबकर व इतर

संपादन: संजीवनी कुलकर्णी, मधुरा राजवंशी

प्रकाशन: प्रगत शिक्षण संस्था, फलटण

देणगी मूल्य: ३०० रुपये

लेख १३ / १४

आदरांजली – प्रा. डॉ. नरेश दधिच

२ मिनिटं वाचन

प्रा. डॉ. नरेश दधिच हे पुण्यातील ‘आयुका’ (IUCAA) संस्थेतील मोठे शास्त्रज्ञ होते हे आपल्या सर्वांना माहीत असेलच. मलाही माहीत होतंच; पण म्हणजे नेमकं काय, ते फक्त समजायलाही, त्या विषयाची काहीएक माहिती नसणार्‍या माझ्यासारख्या व्यक्तीला (मला वाटतं अनेकांना), बरेच श्रम करावे लागतील. त्यांची पत्नी साधना माझी आणि अनेकांची मैत्रीण असली, त्यांची मुलं, जावई या सर्वांशी आमची ओळख असली, तरी त्यांना आदरांजली वाहताना विनय र. र. या एका सुहृदानं ‘नरेशजी व्यक्ती म्हणून अतिशय ग्रेट होतेच तसेच ते एक ग्रेट वैज्ञानिकही होते’ ही आठवण माझ्या आणि बहुधा अनेकांच्या मनात जागी केली.

डॉ. नरेश दधिच हे भारतातील एक प्रसिद्ध सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ होते. त्यांचं संशोधन मुख्यतः सामान्य सापेक्षतावाद, गुरुत्वाकर्षण, कृष्ण विवरं आणि ब्रह्मांडशास्त्र यावर केंद्रित होतं. ते खगोलभौतिकी आणि क्वांटम गुरुत्व या क्षेत्रातील संशोधक होते. त्यांचं योगदान भारतातील विज्ञान क्षेत्रालाच नाही तर सर्वांनाच कायम प्रेरणादायी राहील, इतके ते खरोखरी ‘ग्रेट’ होते.

ते परिषदेसाठी बीजिंगला गेले होते आणि तिथेच ६ नोव्हेंबर २०२५ रोजी त्यांचं निधन झालं. डॉ. नरेश दधिच (१९४४–२०२५) हे भारतातील सर्वात मोठे सामान्य सापेक्षतावादी (General Relativist) होते. पुण्यातील आयुका चे सह-संस्थापक आणि माजी संचालक होते. त्यांनी १५० पेक्षा जास्त संशोधन-लेख लिहिले; त्यातील बहुतांश कृष्ण विवरं, गुरुत्वीय पतन आणि ब्रह्मांडशास्त्र या विषयांवर आहेत. जगभरातील शास्त्रज्ञ त्यांना ‘भारताचा चंद्रशेखर’ म्हणतात.

तरीही ते फार साधे होते. आजूबाजूच्या सामाजिक जीवनात भाग घेणारे होते. पालकनीती परिवार संस्थेनं एकलव्य संस्थेच्या हिंदी ‘संदर्भ’ या द्वैमासिकासारखं काहीतरी सुरू करावं अशी सूचना त्यांनी केली होती, त्यानुसार हिंदी संदर्भचा बराचसा आधार घेणारं ‘शैक्षणिक संदर्भ’ पालकनीतीनं सुरू केलं. नंतर ‘संदर्भ’ नावानं एक वेगळा न्यास सुरू होऊन ते काम पुढे गेलं.

त्यांच्या संशोधनाबद्दल आपण सर्वांनी समजावून घ्यायला हवं. त्याबद्दलचा लेख लिहिला जावा, तो संदर्भ या द्वैमासिकात यावा आणि आपण सर्वांनी तो वाचावा अशी इच्छा. इतका महान शास्त्रज्ञ आपल्या सर्वांच्या ओळखीत आहे, ‘जरुरी नही है’ सारखी कविता लिहिणारा आहे, याबद्दल आपण मोठी कृतज्ञता व्यक्त करावी, यापेक्षा आपण काय करणार?

पालकनीती परिवाराच्या वतीनं डॉ. नरेश दधिच ह्यांना आदरांजली.

पालकनीतीच्या ऑगस्ट २०१८ च्या ‘धर्म’ ह्या विषयावरील अंकात डॉ. नरेश दधिच ह्यांची ‘जरुरी नही है’ ही कविता पुनर्प्रकाशित झाली होती.

लिंक : https://palakneeti.in/जरुरी-नही-है/

संजीवनी कुलकर्णी

लेख १४ / १४

आनंदघर… आनंदाचं घर

३ मिनिटं वाचन

रामपुरा आनंदघरात आम्ही वस्ती पातळीवरील, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांतील, विशेषत: भिल समुदायातील मुलांसोबत आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनकौशल्य या क्षेत्रांमध्ये काम करतो. दरम्यान मुलांची संस्कृती, त्यांच्या जगण्याच्या पद्धती, त्यांची बोलीभाषा, परंपरा ह्यामध्ये शक्यतो ढवळाढवळ न करता, त्यांच्या जगातूनच त्यांचं शिक्षण साध्य करायचं हा विचार आम्ही कधीही मनाआड होऊ देत नाही. आम्ही जे काही शिकवतो, त्यांच्यासाठी जी उद्दिष्टं ठरवतो, ती मुलांना बदलण्यासाठी नव्हे; तर त्यांच्या आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या जगाशी जोडून, त्यातून मुलांना अर्थपूर्ण दिशा देण्यासाठी.

प्रत्येक सहामाहीच्या सुरुवातीला आम्ही काही एक विचार करतो. सहा महिन्यांनी आम्हाला आमच्या मुलांना कुठे पाहायला आवडेल, कुठल्या गोष्टी साध्य व्हायला हव्या आहेत, त्यानुसार मुलांची सद्यस्थिती लक्षात घेऊन पुढील सहा महिन्यांची दिशा ठरवतो. अर्थात, ठरवत आम्ही असलो, तरी त्याच्या केंद्रस्थानी मुलांचं जगच असतं. त्यांची संस्कृती, भाषा, राहणीमान, त्यांच्या घरी असलेल्या पद्धती, त्यांचे अनुभव ह्यातलं काहीही न नाकारण्याचा आमचा प्रयत्न असतो. उलट त्यांच्या विश्वाशी जोडलेली उद्दिष्टं जास्त अर्थपूर्ण ठरतात, असा आमचा अनुभव आहे. त्यानुसार सहा महिन्यांचा आराखडा तयार होतो आणि त्यावरून दररोजची सत्रं आखली जातात. ह्या सत्रांमधून आम्हाला मुलांना जिथे न्यायचं आहे, त्या दिशेनं आम्ही हळूहळू, पण सातत्यानं वाटचाल करत राहतो.

मुलांना वाचता आणि लिहिता यावं ही आमची इच्छा असली, तरी त्यांनी त्यांची भिल भाषा सोडून फक्त मराठीच बोलावं, असा दुराग्रह न ठेवता भिल भाषेनं आमचं काम कसं समृद्ध होईल, मुलांशी असलेलं नातं अधिक मजबूत कसं करता येईल, याचा आम्ही शोध घेत राहतो. मुलांच्या जगात प्रवेश करण्याचा सर्वात सुंदर मार्ग म्हणजे त्यांची भाषा समजून घेणं; आनंदघरात आम्ही हेच करतो. त्यामुळे मग मुलांना दादा आपलेसे वाटतात, त्यांच्याबद्दल जिव्हाळा वाटतो, जवळीक निर्माण होते. आनंदघर हे त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा सुरक्षित, आनंददायी भाग बनतो.

याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे आम्ही केलेला ‘दंतआरोग्य प्रकल्प’. अशा आरोग्य प्रकल्पांमध्ये सामान्यपणे दात घासण्यासाठी ‘कोलगेट’ आणि टूथब्रश कसा आवश्यक आहे हे सांगितलं जातं. ह्यात त्यांच्या जगाचा विचार कुठेही येत नाही. म्हणून त्याऐवजी आम्ही त्यांच्या घरी दात कसे घासले जातात, आजी-आजोबा कोणती पद्धत वापरतात, पूर्वज कोणत्या नैसर्गिक वस्तूंचा वापर करत होते, याची माहिती घेतली. वस्तीतल्या ज्या लोकांचे दात चांगले आहेत त्यांच्यापैकी एका आजींना बोलावून त्यांचे अनुभव ऐकले, मुलांनी त्यांची मुलाखत घेतली. त्या वापरत असलेल्या वस्तूंचा निसर्गावर काय परिणाम होतो, हे पाहण्यासाठी वापरलेल्या वस्तू जमिनीत पुरून आठवड्यागणिक त्यांत होणाऱ्या बदलांचं निरीक्षण केलं. म्हणजे कोणीतरी सांगतंय म्हणून कुठलीही पद्धत स्वीकारली नाही; मुलांनी स्वतः पाहिलं, अनुभवलं. त्यातून कोणती पद्धत योग्य असेल ह्याचा शोध घेणं सुरू आहे. या प्रक्रियेत मुलांना दातांच्या आरोग्याबद्दल ज्ञान तर मिळालंच; पण त्याचबरोबर निरीक्षण, विचारशक्ती, निसर्गाचा अभ्यास, मराठी भाषेतलं लेखन, गणितातील गणना अशा अनेक कौशल्यांचाही विकास झाला.

आनंदघरातलं शिक्षण केवळ वर्गापुरतं मर्यादित नाही. वस्तीतल्या सणांमध्ये सहभागी होणं, त्या लोकांसोबत कामाला जाणं, त्यांच्या जगण्याचं निरीक्षण करणं हादेखील शिक्षणाचाच एक भाग आहे. वस्तीत घडणाऱ्या घटनांचे फोटो काढून त्याबद्दल मुलांचे विचार, अनुभव आणि त्यांच्या भावना जाणून घेणं या प्रक्रियेतून मुलं स्वतः पुस्तकं तयार करतात. ‘हे माझं पुस्तक आहे’ असं म्हणताना त्यांच्या डोळ्यांत दिसणारा आत्मविश्वास आमच्यासाठी कोणत्याही ‘परिणाम पत्रका’पेक्षा जास्त महत्त्वाचा असतो. या पुस्तकांमध्ये मुलांचं जग असतं – त्यांची भाषा, त्यांचे अनुभव, त्यांचे प्रश्न, त्यांची निरीक्षणं. त्यामुळे मुलं ती पुस्तकं मनापासून वाचतात, परत परत वाचतात. आणि वाचन-लेखनाची कौशल्यं सहजच विकसित होतात.

या सगळ्या प्रक्रियेत आनंदघर एक गोष्ट तशीच ठेवतं. मुलांची दुनिया तशीच राहिली पाहिजे. त्यांची भाषा, संस्कृती, खाण्यापिण्याच्या पद्धती ह्या साऱ्यासकट त्यांचा स्वीकार करायचा आहे. त्यानुसार ठरवायच्या आहेत शिक्षण देण्याच्या पद्धती. आमचा विश्वास साधा आहे. मुलांचं जे आहे, जसं आहे, ते समजून घेतलं, तर शिक्षण खऱ्या अर्थानं अर्थपूर्ण होतं.